Skip Navigation
Сиз ...дасиз: АҚШ сиёсати > 2006 йил жахон мамлакатларида инсон хукуклари амалиётига доир хисоботлар
Skip Left Section Navigation
АҚШ сиёсати

АҚШ Ҳукумати Ҳисоботлари

2006 йил жахон мамлакатларида инсон хукуклари амалиётига доир хисоботлар (03/06/2007)
 

Ўзбекистон

Ўзбекистон ахолиси 27,3 миллион кишидан иборат бўлган авторитар давлатдир. Конституцияга кўра бошкарувнинг президентлик шакли белгиланган бўлиб, хокимиятнинг ижро этувчи, конун чикарувчи ва суд тармоклари ўртасида таксимланган; бирок, амалда Президент Ислом Каримов ва марказлаштирилган ижроия хокимияти сиёсий турмушда хукмронлик килиб келади ва хокимиятнинг бошка тармоклари устидан карийб тўлик назоратни амалга оширади. Икки палатали Олий Мажлис деярли бутунлай президент тайинлаган мансабдор шахслардан ва уни кўллаб-кувватловчи партияларнинг аъзоларидан таркиб топган. 2004 йилдаги парламентнинг куйи палатасига сўнгги сайлов халкаро андозаларга анча жавоб бермаган. Фукаролик органлари одатдагидек хавфсизлик хизматлари устидан самарали назоратни амалга оширди.

Инсон хукуклари сохасида шусиз хам яхши бўлмаган хукуматнинг курсаитгичлари йил давомида ёмонлашиб бораверди. Фукаролар хокимиятни тинч ва демокартик усуллар ёрдамида ўзгартириш хукукига эга бўлмадилар. Хавфсизлик хизматлари камокка олинганларни сўрок килиш вактида жиноятни тан олдириш ва ёки айб кўйишга ахборот олиш максадида мунтазам равишда уларни кийнокларга солишган, калтаклашган, ва бошкача усулдаги ёмон муомалаларни ишга солишган. Бир канча холларда, амалдорлар инсон хукукларни мухофаза килувчиларни ва режимни танкид килувчи бошка кишиларни мажбуран рухий даволаниш учун касалхоналарга жойлаштиришган. Хукуматни танкид килган хукукни мухофаза килувчилар ва журналистларга нисбатан зўравонликлар килишган, тасодифан кўлга олишган, сиёсий жихатдан асослаб туриб камокка тикишган, ва жисмоний хужумлар уюштирилган. Хукумат одатдагидек зўравонликнинг энг жирканч кўринишларини текшириш ёки жазолаш учун чоралар кўрмаган, вахоланки, кўплаб мансабдор шахслар порахўрлик учун камокка олинган. Камокхоналардаги шароитлар ёмонлигича колган ва ташкари кузатувчилар камокларга кириш имкониятига тўлик эга бўлмадилар. Кўпгина холларда, камокка олинганлар оилалари ёки адвокатлар билан учрашишдан махрум этилиб, узок вакт давомида алохида холда ушлаб турилди. Жиноий ишлар бўйича судланувчилар кўпинча юридик ёрдам ололмадилар. Айбдорлик тўгрисидаги хукмлар деярли бир хилда бўлиб, одатда судланувчиларнинг айбни бўйнига олишларига ва гувохларнинг босим остида берган кўрсатмаларига асосланган. Оммавий ахборот воситалари хукуматнинг каттик назорати остида бўлди ва режимни танкид килиш жиноят деб кабул килинди. Хукумат фукароларнинг эркин тўпланиш хукукини тан олмади; полиция халк намойишларига йўл кўймаслик максадида фукароларни доимий равишда тўхтатиб турди ва хукумат органлари барча нохукумат ташкилотларнинг (НХТ) фаолиятини назорат килиб туришга уринди, кўпгина махаллий ва халкаро НХТни ёпиб кўйишга мажбур килди. Хукумат давлат рухсат берган тузилмалардан ташкарида ўтказилган деярли барча диний маросимларни жиноят деб хисоблаган холда диний фаолиятни чеклаб турди. Судлар экстремистик фаолияти учун кўплаб мустакил мусулмонларни жазога хукм килади, ва бир нечта протестант гурухларга нисбатан зўравонлик килинган. Бир канча холларда хукумат БМТнинг Кочоклар ишлари бўйича Олий Коммисари Бошкармаси (КОКБ) химояси остида бошка мамлакатларда турган Ўзбекистонлик кочокларни мажбуран кайтариш учун ана шу мамлакатларга босим ўтказган. Бутун жамият порахўрликдан иборат деган жамоа тасаввури кенг таркалган. Хукумат одам савдосининг олдини олиш учун чора-тадбирлар кўрган бўлишига карамай, бу жиддий муаммолигича колди. Мажбурий мехнатдан фойдаланиш, жумладан пахта теримида давом этди.

ИНСОН ХУКУКЛАРИГА РИОЯ КИЛИШ

1-Боб: Шахсий дахлсизликни хурмат килиш, шу жумладан

а. Хаётдан атайин ёки ноконуний равишда махрум килишдан озодликни химоя килиш

Хукумат томонидан ёки унинг агентлари томонидан килинадиган сиёсий котилликлар тўгрисида тасдикланган хабарлар бўлмади.

Хукумат 2005 йилнинг май ойида Андижондаги зўравонлик билан килинган тартибсизликлар пайтида кўплаб куролсиз фукаролар ўлдирилганлиги эхтимолини халкаро микёсда мустакил текширишга хали хам рухсат бермади, ўша куни Акромийлар гурухига аъзоликда шубха килинган 23 кишини кўллаб-кувватлаш юзасидан ўтказилган тинч намойишлар фукаролар ўртасида тартибсизликларга олиб келган. 2005 йилнинг 12 майида кечаси бир канча номаълум шахслар харбий гарнизонга хужум килганлар, курол-ярокларни кўлга тушириб, якин атрофда жойлашган камокхонага бостириб кирганлар ва бир неча юз махбусни озодликка чикариб юборганлар. Бир неча гувохларнинг айтишича, 2005 йилнинг 13 майида харбий машиналар бир неча минг фукаро тўпланган Бобур майдонига келган ва оломонни огохлантиришларсиз бир неча марта ўкка тутган. Хукуматнинг ўз текширувларига асосланиб маълум килишича, оломон ичидаги куролланган шахслар хукумат кўшинларига карата ўк узиб тўкнашувни бошлаганлар. Хар хил, жумладан хукумат берган маълумотларга кўра, натижада ўлдирилганлар сони тахминан 187 кишидан ва курган гувохларнинг сўзлари буйича бир неча юз кишигача борган. Халкаро микёсда текширув ўтказилмаган бўлсада, хукуматнинг мансабдор шахслари дипломатлар ва халкаро вакиллар билан ўз текширув усуллари ва унинг натижаларини мухокама килдилар.

2005 йилнинг сентябрь ойида мусулмон диндор Шавкат Мадумаровнинг камокдалик пайтида ўлганлиги борасида хеч нарса килинмади, у такикланган ислом гурухига аъзолиги учун етти йилга озодликдан махрум килиш хакида хукм чикарилганидан уч кундан кейин вафот этган. Йил мобайнида махалий инсон хукук ташкилоти кайд этган камокдаги биринчи ўлим холати Анжижон вилоятининг Шахрихон туманидаги камокхонада 2005 йилнинг октябрь ойида юз берган Озодбек Сатимовнинг ўлими бўлган. Хисоботда таъкидланишича, Сатимовнинг танасида кўплаб моматалоклар ва тиг яралари бўлган, булар эса ўлим кийноклар натижасида юз берган бўлиши мумкинлигини кўрсатади. Милиция Сатимов ўз камерасида бошини бетон деворга уравериб, ўзини ўлдирган, деган тахминни илгари сурди.

Хизбут-Тахрир (ХТ) такикланган экстремистик сиёсий харакатига аъзолиги учун 17 йилга озодликдан махрум этилган Самандар Умаровнинг 2005 йилнинг январида камокда ўлганлиги хусусида ўша ойда халкаро текширув ўтказишга хукумат рози бўлган. Умаровнинг оила аъзолари ўлимга асосан кийноклар сабаб бўлган деб хисобласаларда, чет эллик патологоанатом ва чет эллик криминалистнинг Озодлик Уйи хомийлигида ўтказган мустакил суд тиббий текширувлари мурдани биринчи ёриб кўришдаги хулосани, яъни ўлимга инсульт сабаб бўлганлигини тасдиклади.

Хукумат бунгача 2004 йилда Андрей Шелкавенко камокхонада ўлганлигини текшириб кўриш учун халкаро экспертларга имкон берганди. Экспертлар бу холда хам ўлим полициянинг ёмон муомаласи окибатида юз бермаганлигини тасдиклашган.

Мустакил тиббий экспертларнинг бўлмаслиги ва маъмурларнинг мурдани ислом анъаналарига кўра тезда кўмиш учун тазйик ўтказишлари камокхоналардаги ўлим кийноклардан ёки нотўгри муомаладан юз берганлигига доир хабарларни тасдиклашни кийинлаштирди.

Махаллий ва халкаро кузатувчилар ўлимга хукм килинган шахсларга кўпинча химояни ёки хукм устидан апелляция беришни ташкил этиш имконияти берилмаганлигини маълум килдилар. Хукумат ўлим хукми ижро этилганлиги хусусида махбусларнинг оилаларини хабардор килмаган, ва ўлимга хукм этилган шахсларнинг катл кунига ва кўмилган жойига давлат сири сифатида караган. Бундай амалиётни БМТнинг кийноклар бўйича Махсус Маърузачиси “шафкатсиз ва инсонийликка хос бўлмаган” холат деб коралади. Хукумат йилда ижро этилган ўлим хукмлари сонини давлат сири деб хисоблади ва уларни санаб хам бўлмасди. Аввалги йилларда Халкаро Амнистия (ХА)ташкилотининг аниклашича, хар йили ўнлаб катл килишлар содир бўлган, “Оналар ўлим жазоси ва кийнокларга карши” махаллий нохукумат ташкилоти эса хар йили ижро этиладиган хукмларнинг сонини юздан ошади, деб бахолаган. БМТ Маърузачисининг маълумотларига кўра, мажбурий усул билан буйнига олган ва шу асосида улим жазосига хукм килинган камида тўккиз нафар махбус 2002 йилдан 2004 йилнинг сентябрь ойигача, БМТ Инсон хукуклари бўйича Комиссиясининг (БМТ ИХК) уларнинг ишини кайта кўриб чикишга доир талабларига карамай, катл килинди. Махбусларни ўлимга хукм этиш гўё улар ўз айбларини тан олишганига асосланган.

b. Йўколиб колишлар

Йил давомида сиёсий асосланган йўколиб колишлар тўгрисида хабарлар бўлмади. 2005 йилда авлги йўколиб колган шахсларнинг Андижонда 2005 йил май ойидаги тартибсизликларда катнашганликлари хакида кўп тасдикланмаган хабарлар бўлган. (к.1.a.-боб). Йил давомида мамлакатга зўрлаб олиб келинган бир неча кочокларнинг яхши яшаб кетганлиги ва яшаш манзиллари номаълумлигича колди.

2004 йилда Фаррух Хайдаров, Окилжон Юнусов ва Хуснуддин Назаровларнинг йўколиб колганлиги хусусида хеч кандай ўзгариш юз бермади ва бундай ўзгариш кутилмаяпти хам.

c. Кийноклар ва бошка шафкатсиз, инсонийликка хос бўлмаган ёки инсон кадр-кимматини камситувчи муомалалар ва жазолар

Конституция ва конун бундай амалиётни такикласада, полиция ва Миллий Хавфсизлик Хизмати офицерлари (МХХ) махбусларга нисбатан айбни тан олдириш ёки айб кўйиш учун уларни мунтазам равишда кийнаганлар, калтаклаганлар, ёки бошка кўпол муомала усулларини кўллаганлар. Полиция, камокхоналарнинг мансабдор шахслари, ва МХХ зўравонликнинг энг кенг таркалган усуллари сифатида бўгиш, электр шок, овкат ва сувдан махрум килиш, сексуал зўравонлик, ва калтаклашлардан фойдаланишган, деган тахминлар бор. Кийноклар ва зўравонликлар турмаларда, дастлабки камок жойларида, ва махаллий милиция участкаларида хамда хавфсизлик хизматларида кенг таркалган. Бир неча тиббий зўравонлик холатлари, шу жумладан сиёсий асослар бўйича зўрлик билан рухий шифохоналарда даволаш холатлари кайд этилди. Суд пайитида айбловчилар айблов хулосаларига караб айбни тан олишларига кўпинча кийноклар натижасида эришилганини айтишарди (к. 1.e.-боб). Кийноклар бўйича БМТ Махсус Маърузачисининг 2003 йилги маърузасида кийноклар ва зўравонлик тергов жараёнида доимий равишда бўлган деган хулосага келинган. Йил мобайнида хукумат БМТнинг чикарган хулосалари юзасидан чора-тадбирлар кўриш учун сезиларли ишларни амалга оширмади. 2005 йилда хукумат расмий шахслари турмаларда саклаб туриш коидалари врачларнинг кузатуви остида калтаклашга имкон беради, деб таъкидладилар, ва турмаларнинг бошликлари барча мана шундай холатларни ишга тикиб кўйиш учун хужжатлар билан кайд этиб кўйишади. Судьялар кўзда тутилаётган кийнокларни камдан-кам холларда текширадилар.

Маъмурлар ислом экстремизмига сиёсий хайрихох бўлган, айникса ХТга мансубликда гумон килинаётган шахслар билан оддий жиноятчиларга караганда шафкатсизрок муносабатда бўлишган. Терговчилар ХТга мансубликда гумон килиниб кўлга олинганларни айникса шафкатсизларча сўрокка тутганликларига оид ишонарли маълумотлар бор. Маълумотларга кўра, маъмурлар суддан кейин экстремизм учун камокка олинган махбусларга оддий махбусларга караганда интизомий чораларни ва жазо чораларини, шу жумладан кийнокларни кўпрок кўллашган. Махаллий хукукни мухофаза килувчилар шуни маълум киладиларки, маъмурлар кўпинча экстремизмда гумон килинаётганларни, ва давлатга нисбатан оппозицияда турган бошка кишиларни калтаклаш учун оддий жиноятчиларга пул тўлашган ёки уларни бошкача тарзда шундай килишга ундашган. Аввалги йилларда бўлгани сингари, турмаларнинг хизматчилари амнистияни кўллаш учун зарур бўладиган пушаймон аризаларини олиш максадида ХТ аъзоларига нисбатан жуда каттиккўллик билан муносабатда бўлишганлигига доир ишончли маълумотлар бор. Махбусларнинг, амнистия килинган махбусларнинг кариндошлари ва хукукни мухофаза килувчи фаолларнинг хабарларига караганда, ХТга аъзоликдан рад этмок ва пушаймон аризаларини ёзишдан бош тортган махбусларни кўпинча калтаклашган ёки бир кишилик камераларга ташлашган.

Хабарларга караганда, январь ва февраль ойларида диний экстремизмда шубха килинаётган, ўша пайтда МХХда ушлаб турилган Нозим Рахмоновни маъмурлар калтаклашган ва бошкача тарзда нотўгри муомалада бўлишган (к. 1.d. ва 2.c.-Боблар).

15 январь билан 15 март ўрталарида, шпионликда айбланиб судгача ойла аъзолари ва адвокат билан учрашувларга хукукига эга махрум бўлган икки ой саклаб турилганидан кейин, Мудофаа вазирлигининг собик ходими Эркин Мусаев сўрок вактларида уни кийнокка солганликларини, шунингдек бошига, кўкрагига ва оёкларига шафкатсизларча урганликларини айтди (к. 1.e.-Боб).

Март ойида, диний экстремизм учун судланган Янгийўл шахридан бўлган саккиз нафар судланувчи жиноий ишлар бўйича Тошкент шахар судида хам терговчилар уларни сўрок килиш вактида пушаймон аризаларига имзо чекишга мажбур килиш учун уларни уришганлиги ва тепкилашганлиги хакида кўрсатмалар беришган (к. 2.c.-Боб). Ишни кўриб чикаётган судья уларнинг кийнашганлиги тўгрисидаги аризаларини эътиборга олмади, аксинча судланувчилар ўз жиноятлари учун жавобгарликдан кочиш учун ариза беришган, деб таъкидлади.

Терговчилар Ўзбекистон инсон хукуклари Жамиятидан инсон хукукларини химоя килиш фаоллари Аъзам Фармонов ва Алишер Караматовни, камокка олиб уларни сурок килган, икковларини хам кийнокка солганлар ва дастлабки ушлаб туриш вактида хам шафкатсизларча муносабатда бўлганлар, шу жумладан, уларни бетон полга иткитиб юборганлар, тирноклари остига нина санчганлар, противогаз маскалари билан бўгишган ва ёниб турган сигареталарни уларнинг таналарига теккизиб туришган хакида маълуломотлар бўлган.

3 ва 11 август кунлари, Тошкент вилоятидаги судлар иккита алохида суд мухокамасида жами 29 нафар кишини ХТга мансубликда айблаб суд килган. Суд жараёнларидан бирида судланувчиларнинг аксарияти сўрок килувчилар уларни шафкатсизларча уришганидан ва кийнашни давом эттириш билан кўркитишганидан кейин ўзларини айбдор деб тан олишгани хакида кўрсатма беришган. (к. 1.e.-Боб).

2005 йилнинг февралида икки нафар мусулмон сўфининг ишида ўзгаришлар бўлмади, улар камокдалик пайтларида маъмурлар уларни кийнокларга солганини айтишган (к. 2.c.-Боб). 2005 йил февралидаги терроризмда айбланган олти нафар судланувчининг суд жараёни давомида судланувчилардан бири уни камокдалик пайтида кўп марталаб калтаклашганларини кўрсатди (к. 1.e.-Боб). 2005 йилнинг июнь ойидаги ишда хам ўзгшаришлар юз бермади, унга кўра, Ички ишлар вазирлигининг (ИИВ)ходимлари диний экстремизм ва антиконституциявий фаолияти туфайли айблаб Ёкубжон Алиевни кўп марталаб каттик калтаклашган. 2005 йилнинг сентябрида камокда ўлган Шавкат Мадумаровнинг ишида хам хеч кандай ўзгариш бўлмади, Мадумаровнинг оила аъзолари маъмурлар тергов пайтида ва турмада уни кийокларга солганлар, деб хисоблайди.

Йил мобайнида ташки кузатувчилар Тошкентадги ИИВга кириш имкониятига эга бўлмадилар, бу ерда 2004 йилда гувохлар, оила аъзолари, химоячилар ва хукукни химоя килиш гурухларининг вакиллари 2004 йилнинг март ва апрель ойларидаги террорчилик хужумларидан кейин маъмурлар тез-тез ва мунтазам равишда кийнокларни ишга солишганини айтишди.

2005 йилда турмалардан биридаги махбуслар ва сокчилар шундай маълумотни тасдикладиларки, унга кўра, турмаларнинг сокчилари 2004 йилнинг март ва апрель ойларидаги террорчилик хужумларидан кейин ХТга аъзоликда гумон килинганларни мунтазам равишда калтаклаб турганлар.

Аввалги йиллардаги сингари милиция Иегова Гувохларини калтаклаганлиги хакида маълумотлар олинган. (к. 2.c.-Боб). 12 апрель куни олтита шахардаги махаллий милиция ибодат вактида Иегова Гувохлари хамжамиятига карши мувофиклаштирилган рейд ўтказди; милиция бир канча холларда черков аъзоларини урганлиги, битта холатда бу жиддий окибатларга олиб келганлиги хакида хабарлар олинган (к. 2.c.-Боб).

Сиёсий жихатдан асослаган холда тиббий суиистеъмоллар тўгрисида бир канча тасдикланган хабарлар бўлди. Ўтган йилларда бўлгани сингари хукукни мухофаза килиш органлари махаллий сиёсий фаолларни ва хукукни химоя килувчи фаолларни, уларнинг фаолиятига чек кўйиш максадида, рухий муассасаларга топширганлар. Жабрдийдалар химоячилар оркали ўз ишларини мутахассислардан иборат тиббий комиссия кўриб чикишини талаб кила олдилар; бирок амалда бундай комиссиялар асосан хукукни мухофаза килиш органларининг карорларини кўллаб-кувватлаганлар. Хабарларга кўра, 17 март куни милиция хукукни химоя килувчи фаол Шохида Йўлдошевани Тошкентда камокка олди ва уни Каршидаги рухий касалликлар муассасасига олиб келди, бу ерда уни уч хафта мажбуран даволашди. 25 мая куни Карши милицияси, хабарларга кўра, Йўлдошевани яна кўлга олган ва уни такроран рухий касалхонага даволаш учун топширган. Йўлдошеварежимга оппозицияда бўлганлар устидан суд жараёнлари мониторингида катнашган ва хукукни химоя килувчи фаолларнинг ишонч билан айтишларича, унинг кўлга олинишини сиёсий жихатдан асослаганлар. Шахноза Содибекова, инсон хукукларини химоя килувчи тошкентлик фаоллардан бири Шоира Содибекованинг кизи, хабарларга кўра, бир канча холларда аввалги йилларда рухий касалликлар шифохонасига ёткизилган. 16 май куни тиббий комиссия эълон килган хулосада уни келгусида яна рухий даволаш тавсия этилди, бу хулосани хукукни химоя килувчи фаоллар сиёсий жихатдан асосланган дейишди. 7 июлда Тошкентдаги турманинг мансабдор шахслари хукукни химоя килувчи фаол Мўътабар Тожибоевани турмадаги рухий бўлимга жойлаштиришди, бу ерда, хабарларга караганда, врачлар унга ичадиган дориларни беришган. Шундан тўрт ой олдин Тожибоева хукукни химоя килишдаги фаолияти учунбир неча жиноий айб кўйилиб, саккиз йилга озодликдан махрум килинган эди. 12 сентябрда маъмурлар Президент Каримовнинг жияни Жамшид Каримовни камокка олдилар ва уни зўрлик билан Самарканд якинидаги рухий касалликлар муассасасига топширдилар. Маъмурлар Каримовга камокда бўлган дастлабки бир неча хафта мобайнида оиласи билан богланишга рухсат беришмади (к. 1.d. ва 2.a.-Боб).

Номаълум шахслар хукукни химоя килувчи фаолларга, журналистларга ва намойишларни режалаштираётган ёки уларда катнашаётган шахсларга хужум килган бир нечта холлар бўлди (к. 2.a, 2.b., ва 4-Боб). Бир неча холларда милиция оммавий намойишларни таркатиб юборди, норозилик билдираётганларни калтаклади ва уларга турли хил огирликдаги тан жарохатларини етказди. 12 ва 13 май кунлари Тошкентда номаълум шахслар 2005 йилги Андижон вокеалари курбонларини хотирлаб килинаётган норасмий ибодатни зўрлик билан таркатиб юбордилар. 18 августда тахминан йигирма нафар махаллий хотин-кизлардан иборат гурух хукукни химоя килувчи фаоллардан бири жиззахлик Бахтиёр Хамроевга унинг уйида хужум килишди ва унга уртача жарохатлар етказишди.

Турмалар ва камокхоналардаги шароитлар

Турмалардаги шароитлар паст даражада ва хаёт учун хафвли бўлиб колаверган, ва турмаларда хаддан зиёд суиистеъмоллар юз бераётганлиги хакида хабарлар келаверган. Хукук химоячилари ва махбуслар кариндошларининг айтишларича, турмаларнинг лик тўлиб кетганлиги муаммолигича колаверган. Сил ва сарик касалликлари турмаларнинг ўзида муким бўлиб колган, шу сабабли озодликдан киска вактга махрум бўлиш хам хаёт учун ўта хатарли бўлиб колган. Махбуслар озик-овкат ва дори-дармонларни олиш учун кўпинча кариндошларига умид боглашган, айтишларича, бир канча турмаларда озик-овкат ва дори-дармонлар етишмаган. Инсон хукуклари химоячилари сиёсий махбуслар ва такикланган экстремистик диний ташкилотларда аъзолик учун хукм этилган махбуслар махсус ажратилган бўлимларда сакланиб айникса каттик муомалага дучор этиладилар, деб хабар берадилар.

Аввалги йилларда бўлгани сингари, махбуслар юкумли касалликлардан ўлганликлари хакида муайян хабарлар бўлган.

Хукукни химоя килувчиларнинг хабар килишларича,1 мая куни Кахрамон Тешабоев антиконституциявий фаолият олиб борганликда ва жиноий ташкилотга аъзоликда айбланиб, ўн саккиз йилга озодликдан махрум этилганидан сўнг тўрт йилдан кейин Тошкентдаги турманинг тиббий кисмида вафот этди. Хабарларга кўра, Тешабоевнинг ўлими сабаби сил касаллиги бўлган, у ўлимига кадар турма изоляторида олти ойни ўтказган. Маълум килишганидек, маъмурлар Тешабоевнинг жасадини оиласига келтириб берганлар ва уни иложи борича тезрок кўмишга мажбур килганлар.

Махбуслар огир шароитларда ишлаганликлари ва айрим холларда камокхоналарда эканликларида калтакланишлари хакида хабарлар бор.

Йил давомида ИИВ Жазони ижро этиш бош бошкармаси (ЖИББ) Тошкентдаги турма ўкув марказини бошкаришни давом эттирган. Мамлакатдаги барча турмаларнинг сокчи ходимларини тайёрлаши керак деб мўлжалланган ушбу марказ инсон хукуклари бўйича тренинг-машкларни, психология бўйича базавий курсларни, шунингдек турмаларни бошкаришни ўз ичига олган дастурдан фойдаланган.

Хукумат ташки кузатувчиларни турмаларга ва хибсхоналарга бемалол кириш имкониятини бермади. Ўтган йиллардаги сингари, хукукни мухофаза килувчи мустакил ташкилотлар шарт-шароитларни ўрганиш максадида камокхоналарга боролмади. Йил давомида Халкаро Кизил Хоч Кўмитаси (ХКХК) ХКХКнинг одатдаги амалиётига мувофик, хибсдаги барча шахсларнинг олдига киришга рухсатнома олиш максадида хукумат билан музокаралар олиб боришга уринган.

Хьюман Райтс Вотч бошка НХТлар хукумат идоралари Андижондаги май вокеалари натижасида Киргизистонга кочиб кетган бир неча андижонлик у ердан кайтиб келганидан кейин уларни хибсга олган ва жисмоний хакорат килишган (к. 2.d-бўлим).

Андижонда котилликда шубха килинганларни кийнаганликда айбланган тўрт нафар милиция офицерига карши 2004 йилдаги жиноий процесс бўйича хеч кандай ўзгариш бўлмаган ва кутилмаган хам.

d. Ўзбошимчалик билан хибсга олиш ва камокхонада саклаш

Конституция ва конун ўзбошимчалик билан хибсга олишни ва камокхонада саклашни такиклайди; бирок, бу муаммо бўлиб колмокда.

Милиция ва хафвсизлик хизмати

ИИВ хукукнинг кўлланилиши ва тартибнинг сакланиши учун жавобгар бўлган милицияни назорат килади. Раис бошкариб турадиган МХХ бевосита Президентга хисобот беради, миллий хафвсизлик масалалари, шу жумладан порахўрлик, уюшган жиноятчилик, ва наркотиклар каби кенг камровли масалалар билан шугулланади. Хукукни мухофаза килувчи органларнинг ходимлари орасида порахўрлик муаммолигича колди. Милиция пора олиш максадида мунтазам равишда ва атайин фукароларни ушлаб турди. Жазоланмаслик муаммолигича колди, ва зўравонлик учун масъул бўлган мансабдор шахслар камдан-кам холларда жазога тортилди. ИИВ Бош Тергов Бошкармаси ички конун бузилишларини тергов килишга ва хукукларнинг бузилишига йўл кўйган офицерларни интизомий жавобгарликка тортишга ваколатлидир, ва у бир неча марта алохида холларда текширув олиб борди. Бирок, бундай холларда мунтазам асосда текширув олиб борадиган мустакил орган йўк. ИИВ тергов бош Бошкармаси инсон хукуклари бўйича тренинг-машкларни ходимларнинг мансабда кўтарилишлари учун шартларга киритиб кўйган.

Хибсга олиш ва камокхонада ушлаб туриш

Конун хибсга олиш учун ордерни талаб килмайди, ва хибсга олиш учун тегишли асос тайёрлаш бўйича эркин харакат килиш имконини беради, бирок хибсга олишни аослаб берадиган карор 24 соат ичида прокурорга етказилишини хибсга олаётган органдан талаб килади. Шунингдек конун хибсга олинганлар гумон остидами ёки айбланувчими, бундан катъи назар, 24 соат ичида сўрок килинишлари кераклигини юклайди; бирок гумон килинаётганларнинг кўрсатма бермасликка хаклари бор. Хибсда ушлаб туриш устидан суд назорати амалиёти йўк. Бирон-бир расмий айбловларсиз хибсда ушлаб туриш 72 соатгача чекланган, лекин прокурор бу муддатни кўшимча 7 кунга узайтириши мумкин. Бу муддат тугаганидан кейин, шахс ё жиноятда айбланиши, ёки кўйиб юборилиши керак. Амалда хукумат одамлари конунда рухсат этилган муддат тугаганидан кейин хам ўйлаб топилган айблар билан ёки бутундай бошка ишларга гувох сифатида ушлаб туриш каби турли йўллар билан айбланувчиларни колдириб туришган. Айб кўйилганидан кейин, гумон остидаги шахс текширув давом этгунига кадар прокурорнинг ихтиёри билан суддан олдинги ушлаб туриш жойида колдирилиши мумкин. Прокурор махбусни судгача гаровга озодликка чикариб туриши мумкин, лекин амалда хукумат одамлари бу каби конуний химоя воситаларини кўпинча инкор этишади. Хибсга олинган ва жиноятда айбланаётган шахслар судга келишларини кафолатлашлари шарти билан судгача кўйиб юборилиши мумкин. Бундай холларда айбланувчи гаровга пул тўлаши талаб килинмайди, лекин хар куни махаллий милиция идорасига кайд килингани келишилари керак.

Олий Суд карорида айбланувчи хибсга олинган пайтдан бошлаб адвокат олиш хукукга эга эканлиги айтилган. Амалда эса адвокат билан маслахатлашиш хукукидан фойдаланиш кўпинча рад этилган ёки бундай имкониятдан фойдаланиш кечиктирилган. Бир канча холларда терговчилар судланувчиларни ўз оила аъзолари уларни химоя килиш учун ёллаган хусусий адвокатлар хизматидан воз кечиш хакидаги аризаларни имзолашга мажбур килишган. Буларнинг ўрнига мижозларини самарали химоя килмайдиган давлат адвокатларини тайинлашган.

Айрим холларда йил давомида шахслар хибсга олиниб, уларга адвокат билан кўришишга ёки оила аъзолари билан мулокот килишга рухсат берилмай ушлаб турилган. Январь ва февраль ойларида, маъмурлар бир нечта мусулмон эркакларни, шу жумладан Шарофуддин Латипов, Нозим Рахмонов, ва имом Рухиддин Фахруддиновни камокда саклаб туришни давом эттирдилар, улар 2005 йил ноябрида Козогистонда кўлга олинган ва органларга топширилган эдилар (к. 2.c. ва 2.d.бўлим). Гурухнинг айрим аъзолари бошпана излаётган шахслар сифатида БМТнинг КОКида рўйхатдан ўтишган. Уларга март ойигача адвокатлар билан ёки оила аъзолари билан учрашиш имконияти берилмаган.

Шпионликда айбланган Мудофаа вазирлигининг собик мансабдор шахси Эркин Мусаев 15 январда кўлга олинганидан кейин икки ой мобайнида якка холда ушлаб турилди (к. 1.e.-Боб).

Йил мобайнида милиция хукумат шаънига танкидий карашларини баён этган шахсларни тез-тез кўлга тушириб, конунга зид равишда хибсга олган ва ушлаб турган, хукукни мухофаза килувчилар Ёдгор Турлибеков(к. 1.e-Боб. ва 4-Боб), Ўткир Пардаев(к. 4-Боб), Алишер Караматов ва Аъзам Фармонов (к. 1.c.-Боб ва 4-Боб)хамда журналист Улугбек Хайдаров ва Жамшид Каримов (к. 1.c. ва 2.a.-Боб) шулар жумласидандир. 2005 йилда худди шундай асос билан хукук химоячиси Мўътабар Тожибоева (к. 1.c., 1.e., ва 4-бўлим)хамда сиёсий мухолифатвакили Нодира Хидоятова ва Санжар Умаров (к. 1.e.-бўлим)камокка олинган эдилар. Кўпгина холларда маъмурлар товламачилик ёки соликларни тўламаслик сингари тўкиб чикарилган иктисодий жиноятларда айблашдан фойдаланишган.

Шундай хабарлар хам бўлдики, милиция шахсларни тўкиб чикарилган айблар билан хибсга олган, шу тарика уларга ва уларнинг оила аъзоларига коррупцияни ёки махаллий жиноий фаолиятга аралашувларни фош этишларига халакит бериш учун кўркитиш тактикасидан фойдаланган.

Андижонда май ойида юз берган вокеалардан кейин, милиция юзлаб фукароларни вокеаларда катнашганликда шубха килиб, хибсда ушлаб турди. Инсон хукукларини химоя килувчи махаллий Эзгулик НХТ 2005 йил охирларида камокка олинганларга кўшимча равишда жами 363 кишининг номидан иборат бўлган камалганлар рўйхатини тузган. Кўлга олинганлар ва камалганлар орасида ўн икки нафар хукук химоячилари, журналистлар ва Андижоннинг бошка ахолиси бўлган, улар матбуот билан богланиб туришган ёки вокеалар тўгрисида хабарлар бериб туришган. 7январь куни Тошкент Вилоят Жиноий Суди мана шундай хибсга олинганлардан бири хукук химоячиси Саиджахон Зайнобиддиновни суд килди, суд уни экстремистик фаолиятда ва бошка жиноятларда айблаб етти йилга озодликдан махрум килиш тўгрисида хукм чикарди. (к. 1.e. ва 4-бўлим).

12 январь куни, Тошкент Вилоят Жиноий Суди Фаргона Водийсида хукук химоячилари ва сиёсий фаоллардан Дилмурод Мухиддиновни, Мусажон Бобожоновни, Нурмухаммад Азизовни, Акбар Ориповни ва Хамдам Сулаймоновни суд килди, улар конституциявий тузумни агдариш максадида тил бириктирганликда, президентга карши тухмат килганликда, ва жамоат хавфсизлигига тахдид солишдан иборат материалларни тайёрлаш ва таркатишда айбландилар. Судланувчиларнинг бешовида хам Бирлик мухолифат партиясининг Андижондаги вокеаларда хукуматни коралаган баёноти бўлган. Суд Мухиддиновни беш йилга озодликдан махрум килди, лекин Бобожонов, Азизов, Орипов, ва Сулаймоновни шартли хукм билан озод килди.

26 февралда RFE/RL собик журналисти Носир Зокир 2005 йилнинг августида МХХ ходимини хакорат килганликда айбланиб, хибсга олинган, у олти ойлик камок муддатини ўтаб бўлганидан сўнг озодликка чикарилган. Зокир Андижон вокеаларига доир хабарларни бериб турган ва хукуматнинг бу вокеалардаги ролини танкид килган (к. 2.a. бўлим).

6 март куни Жиноий ишлар бўйича Тошкент вилоят суди хукук химоячиси Мўътабар Тожибоевани товламачиликда, каллобликда, соликларни яширганликда, сохтакорликда ва жамоат тартибига хавф тугдирувчи материалларни таркатганликда айблаб, тўккиз йилга озодликдан махрум килди. Тожибоева 2005 йилнинг октябрида хибсга олинган, хукук химоячилари гурухи Тожибоевага карши айбловлар сиёсий асосланганлигига амин бўлганлар (к. 1.e. бўлим).

3 апрель куни журналист Собиржон Ёкубов камокда бир йил ўтирганидан сўнг озод килинган, ана шу бир йил давомида унга бирон марта хам айб кўйишмаган. Маъмурлар Ёкубовни такикланган ислом гурухлари билан алокадорликда ва конституцияга карши фаолият олиб борганликда айблаб, 2005 йилнинг апрелида хибсга олганлар (к. 2.a. бўлим).

Маъмурлар одамларни экстремистик карашлар ва фаолиятда ёки такикланган диний гурухларга алокадорликда айблаб, ўзбошимчалик билан хибсга олишни давом эттирган. Махаллий инсон хукуклари фаолларининг маълумотига кўра, босим остида харакат киладиган милиция ва хавфсизлик хизмати офицерлари Хизбут-Тахрирга (ХТ) бархам бериш максадида гумон килинганларнинг оила аъзоларини ва якин хамкасбларини, хатто уларнинг жалб этилганлиги тўгрисида биронта хам исбот бўлмаса хам, хибсга олишган (к. 1.f. бўлим). Маъмурлар хакикий аъзолар билан гурухга Куръонни ўрганиш максадида кўшилганлар, яъни озгигагина тааллуклиги борлар ўртасидаги фаркка бормас эдилар.

Аввалги йилларда бўлганидек, хукумат одамлари Хибут-Тахрир адабиётларига эга бўлган шахсларни хибсга олгани ва жавобгарликка тортгани хакида хабарлар бўлган (к. 2.a.-Боб). Мажбурий тан олишлар ва кўрсатма беришлар оддий хол бўлган. Хатто ХТга аъзолиги аён бўлган шахсларнинг айтишларича, ўзларга карши ишлар шундок хам мавжуд бўлган кўплаб хакикий далилларга караб эмас, балки маъмурларнинг ўзи ташлаб кўйган материаллар ва ёлгон кўрсатмалар асосида кўзгатилган.

Милиция Бирлик, Озод Дехконлар и Эрк мухолифат партиялари аъзоларини таъкиб килган ва айрим холларда уларни ўзбошимчалик билан хибсга олган (к. 3-бўлим).

Йил мобайнида судгача хибсда саклаб туриш муддати бир ойдан уч ойгача давом этган. Судгача хибсда сакланаётган махбусларнинг сони аникланмаган.

Умуман прокурорлар жиноят процессининг кўпгина боскичларида, шу жумладан судгача хибсда саклаб туриш борасида деярли тўлик назоратни амалга оширганлар. Хибсда сакланаётган шахслар судгача хибс муддати ва конунийлиги юзасидан судга мурожаат эта олмаганлар. Хатто бирор айб кўйилмаганда хам милиция ва прокурорлар конунни айланиб ўтиб, айб кўйилмасдан хибсда сакланаётган шахсларни конунда белгиланган муддат чегаралари тугаганидан кейин хам, айбланувчи сифатида эмас, балки гувох сифатида хам ушлаб турганлар.

Махаллий милиция доимий равишда тегишли тадбирларсиз фукароларни уй камогида колдирган. Кўпгина холларда милиция инсон хукуклари фаоллари ва хукуматни танкид киладиган одамларнинг оммавий намойишларда ёки бошка тадбирларда катнашишларининг олдини олиш максадида уларнинг уйларини ўраб олган. Ўзбекистон Инсон Хукуклари Жамиятидан Бахтиёр Хамроев ва Жиззах вилоятидаги бошка инсон хукуклари фаолларининг айтишларича, улар уйдан чикиб кетмасликлари учун милиция уларнинг уйларини мунтазам равишда ўраб турган. Тошкентлик инсон хукуклари фаоли Сурат Икромов Тошкентда диний экстремизм бўйича суд ишига боролмаслиги учун уни хам худди шундай кузатишганини хабар килган. Бир неча холларда милиция Елена Урлаевани норозилик акцияларида катнашишига халакит бериш максадида уни ўз уйида кўлга олган.

Амнистия

2 мартда хукумат 2005 йил декабрь ойида эълон килинган уч ойлик амнистияни нихоясига етказди. Ўтган йиллардагидан фаркли ўларок, амнистия такикланган ташкилотларга аъзолиги учун судланганларга, шунингдек хукумат экстремистик деб эълон килган гурухларга тааллукли бўлмади. Оммавий ахборот воситалари хабар берганидек, салкам 28.000 махбус амнистия килинган. Аввалги амнистияларда бўлгани сингари, махбуслар озодликка чикиш шарти сифатида тавба хатига имзо кўйишга мажбур этилганликлари маълум бўлган. Хабарларга кўра, маъмурлар шундай хатларни имзолашдан бош тортган айрим махбусларга нисбатан жисмоний чоралар кўрганлар (к. 1.с бўлим) ва бундай хатларга имзо кўйган кўплаб махбуслар озодликка чикарилмаган хам. Озодликка чикариш юзасидан белгиланган коидаларга карамай, турмаларнинг махаллий амалдорлари ким амнистияга муносиб эканлигини аниклашда катта ваколатларга эга бўлганлар; аввалги йиллардаги каби коррупция хакида хабарлар бўлган. Камок муддатини узайтириш максадида режимни бузганликда айбланган махбуслар тўгрисида бир нечта хабарлар бўлган. Режимни баъзан бузиб турадиган махбуслар 2005 йил декабридаги амнистияга тушмаганлар. Амнистияга тушган махбусларнинг айтишича, махбуслар хакикатан хам тавба килганликларини аниклаш учун турмаларга имомлар юборилган. Бу карор гўё махаллий махалла кўмиталари билан бахамжихат равишда кабул килинган.

30 ноябрда, Конституция куни байрам килиниши муносабати билан Сенат уч ой муддат ичида бажарилиши лозим бўлган хар йилги амнистияни эълон килди. Хукумат амнистиянинг такикланган ташкилотларга аъзолиги учун хамда тинчлик ва хафвсизликка карши жиноятлари учун ўн йилгача озодликдан махрум этилганларга тааллукли бўлишини эълон килди. Маъмурлар йил охиригача амнистия тўгрисидаги фармонга кўра махбусларнинг номаълум сонини озодликка чикарганлар. Озод килинганлар орасида инсон хукуклари химоячиси Ёдгор Турлибеков хам бўлган, у 69 ёшида амнистия тўгрисидаги фармоннинг 60 ёшдан катта ёшдагиларни озод килиш тўгрисидаги кисмига тўгри келган.

Амнистия тўгрисидаги фармон аввалги йиллардаги сингари “режимни доимий равишда бузган”ларга нисбатан кўлланилмади. Инсон хукукларни мухофаза килувчиларнинг хабар беришларича, турма маъмурлари айрим махбусларни амнистия тўгрисидаги фармонга туширмаслик максадида ички интизомни мунтазам равишда бузувчилар деб эълон килишган. Мана шундай усулдан фойдаланилган холларга хукук химоячиси Мўътабар Тожибоеванинг, сиёсий мухолифат вакили Санжар Умаровнинг ва судланган инсон хукукларни химоячиси Бахтиёр Хамроевнинг ўгли Ихтиёр Хамроевнинг ишларини киритишган.

e. Одил очик суддан махрум килиш

Конституция мустакил суд хокимиятини белгиласа-да, амалда суд хокимияти ижро этувчи хокимиятдан, айникса бош прокуратурадан кўрсатмалар олади ва амалда жуда кам даражада мустакил иш юритади.

Конунга кўра, президент барча судьяларни беш йиллик муддатга тайинлайди ва уларни бундан четлаштириш хукукига эга. Олий Суд судьяларини ишдан четлаштириш Президент истакларига бўйсунадиган Парламент томонидан тасдикланиши зарур.

Коракалпогистон Автоном Республикаси жиноий ишлар бўйича олий судларга эга. Туман ва вилоят судларининг карорлари кейинги инстанция судида хукм чикарилганидан сўнг 10 кун ичида кўриб чикилиши мумкин. Бундан ташкари, конунлар, карорлар ва суд карорларининг Конституцияга мослигини кўриб чикадиган Конституциявий Суд мавжуд. Харбий судлар харбийларнинг барча фукаролик ва жиноий ишларини кўриб чикиш билан шугилланади. Ўзбекистон Олий суди миллий ахамиятга молик бўлган ишларни кўриб чикадиган умумий юрисдикциядаги суд хисобланади.

Суд жараёнлари

Суд жараёнларининг аксарияти расман очик, деб хисобланади, аммо амалда кўпинча суд жараёнларида катнашишга рухсат берилмайди. Давлат сирларини ўз ичига олган ишлар, шунингдек жабрланувчи ва гувохларни химоялаш максадида суд жараёнлари истисно тарикасида ёпик тарзда ўтказилиши мумкин. Судлар кузатувчилардан кўпинча суд раисидан ёки Олий суддан рухсатнома олиб келишни талаб килганлар. Рухсатнома олиш кийин бўлган ва кўп вактни талаб килган, натижада кўпгина халкаро кузатувчилар суд жараёнларининг энг мухим кисмларида катнаша олмаган. Махаллий ва халкаро кузаувчиларнинг, шу жумладан дипломатларнинг суд жараёнларига киришларига кўпинча тўскинлик килинган.

Хукумат суд жараёнларини, шу жумладан диний экстремизм билан боглик ишларни одатда суд жараёни бошланишидан факатгина бир ёки икки кун аввал эълон килган. Йил давомида бир канча махаллий судларда 2005 йил май ойидаги Андижон вокеалари бўйича айбланаётганларнинг ишлари кўриб чикилган. Хукумат суд жараёнларининг бошланиши ёки судланувчиларнинг номлари ва сони хакида маълум килмаган, ва судлар миллий хавфсизлик асосида ташки кузатувчилар учун ишларнинг кўпини расман ёпик деб эълон килганлар.

Ишчилар жамоалари ёки махаллаларнинг кўмиталари профессионал судьядан ва иккита маслахатчидан иборат бўлган суд хайъатини сайлайдилар. Маслахатчилар бирон-бир гап айтиш хукукидан камдан-кам фойдаланадилар, профессионал судья эса одатда хукукий ва бошка масалаларда прокурорнинг тавсияларига бўйсинади. Суд маслахатчилари иштирокидаги суд мажлислари амал килмайди.

Судланувчилар судда катнашиш, гувохларни рад этиш ва далил-исботларни такдим этиш хукукига эгадирлар. Бундай хукукларнинг таъминланиши кузатилган, жумладан овозаси кетган, инсон хукуклари химоячиларининг ишларида ва сиёсий суд жараёнларида асосан шунга риоя этилган. Судга такдим этилган барча жиноий ишларда прокуратура томонидан айбдор деган хукм чикарилган. Судланувчилар адвокат ёллаш хукукига эгадирлар, хукумат эса зарур холларда бепул химояни таъминлайди. Бирок давлат адвокатлари одатда ўз мижозларининг манфаатларини эмас, балки давлатнинг манфаатларини кўзлаб иш тутадилар. Маъмурлар кўпинча дастлабки суд пайтида адвокат ёллаш хукукини бузадилар ва судьялар хам бир канча холларда судланувчиларга адвокатни танлаш хукукини бермаганлар. Терговчилар айбланувчиларни адвокатнинг ёрдамидан воз кечишга мажбур килганликлари хакида бир нечта хабарлар бўлган. Химоя кўпинча малакасиз бўлган ва кўпгина холларда унинг роли айбни тан олганлик хакида икрорномани такдим этишдан ва кечирим сўрашдан иборат бўлган. Халкаро ажратмалар хисобидан молияланадиган бир нечта юридик фирма ресурслар чекланган бўлишига карамай, бепул юридик ёрдам кўрсатган.

Давлат прокурорлари хибсга олишга буйрук беради, терговларни бошкаради, жиноят ишларини тайёрлайди ва жазога тавсия этади. Айбланувчилар айбсизлик презумпцияси тамойилидан фойдалана олмайди. Агар судья чикарган хукм прокурор тавсиясига мос келмаса, прокурор ишни юкори инстанция судига ўтказиш хукукига эга. Хукмлар кўпинча исботларга асосланиб эмас, балки кийноклар ёки бошкача тарзда босим ўтказиш воситасида эришиладиган айбга икрор бўлишга ва гувохларнинг кўрсатмаларига асосланиб чикарилади, деган тахминлар бор. Жуда кам холларда айблов хукми ўкилмайди, судья барибир жуда кам холларда судланувчини озод килади; одатда иш кўшимча равишда кўриб чикиш учун оркага кайтарилади. Икки карра жавобгарликдан юридик химоя амалда кўлланилмайди.

Конун айбланувчиларга аппеляциядан фойдаланиш хукукини беради. Аппеляция хукмни бекор килишга олиб келмаган, лекин айрим холларда жазо муддатини кискартирган.

Адвокатларда айрим холларда ўз мижозларининг ишига алокадор давлатда сакланаётган далиллар билан танишиш имкони чегараланган. Лекин кўп холларда айблов факат судланувчининг айбни тан олишига ёки айбга гувох бўлганларнинг фош килувчи кўрсатмаларигагина асосланган. Судланувчилар айбловга асос килиб олинган икрор бўлишларга кийнок усулларини кўллаш йўли билан эришилганлигини кўпинча айтишган (к. 1.с бўлим). 2005 йилда, Би-Би-Си Ички Ишлар Вазирлиги собик амалдорининг сўзларини келтирган, унинг айтишига караганда, терговчилар айбланувчиларни айбга икрор бўлишга мажбурлаш максадида калтаклаш, психотроп дориларни бериш ва оила аъзоларига тахдид килиш каби усулларни тез-тез кўллашади. Бирок Ички Ишлар Вазирлиги бундай даъволарни кескин рад этган. Кўпгина холларда, айникса ХТга аъзоликда шубха килинганлар хусусида айбловчи томон айбни тан олдира олмаганида, кўпинча гувохларнинг кўрсатмаларигагина таянилган, хабар килишларича, бунга гувохлар хам мажбур килинган. Адвокатлар баъзан судьяларни бундай икрорларни эътиборга олмасликка ва кийнок усулларидан фойдаланилганлик тўгрисидаги шикоятларни кўриб чикишга чакира оладилар ва баъзи холларда шундай хам бўлган. Судьялар одатда бундай шикоят аризаларини рад этганлар ёки уларни асоссиз деб хисоблаганлар.

7 январда, жиноий ишлар бўйича Тошкент вилоят суди инсон хукукларни мухофазачиси Саиджахон Зайнобиддиновни экстремистик фаолият олиб борганликда ва 2005 йилда Андижондаги вокеалар муносабати билан бошка жиноятларда айблаб суд килди ва етти йилга озодликдан махрум этди. Маъмурлар Зайнобиддиновни 2005 йил июнда хибсга олинганидан кейин етти ой мобайнида суддан олдинги камокда ушлаб турганлар, ва хабар килганларидек адвокатни танлаш имкониятидан махрум килганлар. Суд ташки кузатувчиларни судга кўймаган. Хукумат айрим дипломатик миссияларнинг Зайнобиддиновнинг олдига киришига рухсат бермаган ёки бундай илтимосни жавобсиз колдирган.

6 мартида Ўт юраклар Клуби хукукни химоя килиш ташкилотининг раиси Мўътабар Тожибоева тухмат килганликда ва товламачиликда айбланиб, суд килинган ва июль ойида 10 кунга психатрик даволанишга ёткизилган.

3 ва 11 август кунолари Тошкент вилояти судлари ХТда аъзоликда айблаб икки алохида суд жараёнида жами 29 киши устидан хукм чикариб уларни 1 йилдар 13 йилгача муддатларга махкум этдилар (к. 2.c. бўлим). Жараёнлардан бирида бир неча судланувчи уларни каттик калтаклаш йўли билан мажбуран айбни тан олдиришгани хакида кўрсатма берган (к. 1.c. бўлим). Мустакил кузатувчиларнинг фикрича, суддаги далилларнинг аксариятини судланувчиларнинг ўз айбига икрор бўлишлари хамда мажбуран фикр билдирганлиги шундоккина кўриниб турган “гувохларнинг” фош этувчи кўрсатмалари ташкил килганИш бўйича судланувчиларнинг кўпчилиги илгари худди шундай жиноятлар учун судланган ва турмада ўз муддатини ўтаётган бўлган. Камида беш киши суд пайтида сил касаллигидан азият чеккан ва процесс пайтида кон туфлаб йўталиб туришган. Иккинчи суд мажлисида суд судланувчиларнинг якин оила аъзоларидан бошка хеч кандай журналистни ва бошка кузатувчиларни киритмаган.

6 сентябрда Тошкентдаги масжитнинг собик имоми Рухиддин Фахруддинов 17 йилга камок жазосига хукм килинган. У 1999йилда экстремизмда ва Тошкентда автомобиллар портлаши билан боглик жиноятларда айбланган. У Козогистон чегарасидаги шахардан ўгирлаб кетилган ва Ўзбекистон органларига топширилган. Суд кўрикчилари кузатувчиларни судга киритмаган.

Хабарларга кўра, терговчилар шоир Дадахон Хасановга, унинг адвокатини четлаштириш максадида, босим ўтказганлар, ва суд сентябрь ойидаги суд мажлиси вактида на кузатувчиларни, на бошка химоячиларни суд залига киритмаган. Суд Хасановни шартли равишда уч йилга камок жазосига хукм килган (к. 2.a. бўлим).

Жиноий ишлар бўйича Жиззах шахар суди журналист Улугбек Хайдаровга карши икки кунлик суд жараёнига кузатувчиларни киритмаган (к. 2.a. ва 4 боб). 7 ноябрда аппеляция суди судьяси хукмни енгиллаштирган ва Хайдаровни хорижий хукумат аралашувидан кейин камокдан озод килган.

Сиёсий махбуслар ва ўшлаб турилганлар

Сиёсий махбусларнинг аник сонини хисоблашнинг имкони бўлмаган. 2004 йилда уларнинг сони тахминан 5000 кишидан 5500 кишигачани ташкил этган, буларга Хизбут-Тахрирга аъзоликда айбланганлар ва озодликдан махрум этишнинг шаклларидан бири сифатида психатрик муассасаларга жойлаштирилган хам киради (к.1.с бўлим). Йил давомида сиёсий махбуслар сони кўпайган бўлиши мумкин, чунки камокка хукм килинганлар сони амнистия килинганлар ёки муддатини ўтаб бўлганлар сонидан ошиб кетган. Оммавий ахборот воситаларининг хабарига кўра, тахминан 28,000 махбус 2005 йилнинг 2 мартигача йиллик амнистия асосида озодликка чикарилган, бирок хукумат амнистияга тушган сиёсий махбусларнинг сони хакида маълумот бермаган (к. 1.d. бўлим). Сиёсий жиноятларни содир этишда айбланган шахсларнинг аксарияти, аслида уларни хибсга олиш вактида шундай айблар кўйилган, масалан, антиконституциявий фаолиятда, диний ва сиёсий гурухлар сингари такикланган ноконуний ташкилотларга алокадорликда ёки жамоат хавфсизлигига тахдид солувчи материалларни тайёрлаш ва таркатишда айбланган. Бир канча инсон хукукларни мухофаза килувчилар ва журналистлар сиёсий асосланган айблар билан, шу жумладан товламачилик ва безорилик билан камалганлар. 2005 йил май ойидаги вокеалар хакида хабарлар берган бир нечта инсон хукукларни мухофазачиси, журналистлар, ва Андижон ахолиси ана шу вокеаларга алокадорликда айбланиб, камок жазосига хукм килинган. Хукумат йил мобайнида хар кандай мустакил кўзатувчи гурухларга сиёсий махбусларни олдига киришга рухсат бермаган (к.1.с-бўлим).

7 январда, жиноий ишлар бўйича Тошкент вилоят суди инсон хукуклар мухофазачиси Саиджахон Зайнобиддиновни 2005 йилда Андижондаги вокеалар муносабати билан экстремистик фаолият олиб борганликда айблаб етти йилга озодликдан махрум этди. 12 январда шу суднинг ўзи Фаргона водийсидан инсон хукуклар мухофазачилари ва сиёсий фаоллардан Эзгулик НХТ аъзоси бўлган Дилмурод Мухиддиновни, Мусажон Бобожоновни, Нурмухаммад Азизовни, Акбарали Ориповни,ва Хамдам Сулаймоновни конституцион тузумни агдариш максадида тил бириктирганликда, Президентни хакорат килганликда ва жамоат хавфсизлигига тахдид киладиган материалларни тайёрлаш ва таркатишда айблаб, суд килган. Суд Мухиддиновни беш йилга озодликдан махрум килган, лекин Бобожонов, Азизов, Орипов, ва Сулаймоновни шартли хукм билан озодликка чикарган. Иносн хукукларни мухофаза килувчилар ва ташки кузатувчилар умуман олганда бу ишларни ва Зайнобиддиновнинг ишини сиёсий асосланган деб хисоблаганлар.

15 январда маъмурлар Мудофаа Вазирлигининг собик амалдорларидан бири Эркин мусаевни камокка олганлар ва уни икки ой мобайнида адвокат ва ойла аъзолари билан учрашувлардан махрум булган холда саклаганлар. 13 июнда ёпик харбий суд Мусаевни шпионликда айблаб суд килган ва давлат сирларини гўё чет эллик дипломатик мисссияларга берганликда айблаш билан 15 йилга камок жазосига хукм килган. Окибатда, 14 июлда, Жиноий ишлар бўйича Тошкент шахар суди Мусаевни унинг Тошкентда БМТ Тараккиёт Дастури лойихасининг менежери иши билан боглик фирибгарликда айблаб суд килган. Иккинчи марта судланиши Мусаевга йиллик амнистия билан озодликка чикиш имконини бермади ва камок муддатига яна бир йил кўшилди. Мусаевнинг кариндошлари ва ташки кузатувчиларнинг айтишича, унга сиёсий, тўкиб чикарилган айблар кўйишган. Мусаев хибсда эканлигида сўрок килиш пайтида унинг бошига солинган кийноклар хакида, шу жумладан бошига, кўкрагига ва оёкларига караб шафкатсизларча уришганларини айтган (к. 1.c. бўлим).

26 февралда, RFE/RL (Озод Еврора радиоси/Озодлик радиоси) собик журналисти Носир Зокир 2005 йил августида МХХ ходимини хакорат килганликда айбланиб хибсга олинган ва суд килинган, у олти ойлик камок муддатини ўтагач, озод килинган. Зокир Андижон вокеаларида хукуматнинг ролини танкид килувчи хабарларни берган.

1 мартда жиноий ишлар бўйича Тошкент шахар суди Серкуёш Коалиция сиёсий мухолифат ташкилотининг асосчиларидан бири Нодира Хидоятовани соликларни яширганликда ва ноконуний савдо килганликда айблаб суд килган ва уни 10 йилга камок жазосига хукм килган. Хидоятова 2005 йил декабрида камокка олинган эди. Халкаро кузатувчилар, инсон хукукларни мухофаза килувчилар ва Хидоятованинг оила аъзолари айбловни сиёсий деб тахмин киладилар. 23 майда Тошкент аппеляция суди Хидоятованинг хукмини енгиллаштирган ва уни камокдан озод килган. Аппеляция суди судьяси Хидоятованинг давлатга анчагина “компенсация” тўлаганлиги уни озод килишда катта роль ўйнаганлигини тан олган.

6 мартда жиноий ишлар бўйича Тошкент шахар суди Серкуёш Коалициянинг яна бир асосчиси Санжар Умаровни Нодира Хидоятовага кўйилган айбларга ўхшаш иктисодий жиноятларда айблаб суд килган. Умаров 14 йил ва 6 ойга озодликдан махрум этишга хукм килинган. У 2005 йилда октябрь ойида хибсга олинган. Суд 2005 йил декабридаги амнистия хакидаги Фармонга кўра жазони автоматик равишда 10 йил ва 10 ойгача камайтирган. Умаровни жами 8.3 миллион долларлик (10,4 млрд. сўм; бу жарима доллар ва сўм бирлашган холда куйлган) зарарни давлатга тўлашга мажбур килишган. 13 апрелда аппеляция суди Умаровнинг жазосини инсонпарварлик нуктаи назаридан 7 йил ва 8 ойгача кискартирган. Умаровнинг оиласи, унинг адвокати ва хукукни мухофаза килувчи НХТ нинг кузатувчилари судни сиёсий деб танкид килишган.

6 мартда жиноий ишлар бўйича Тошкент шахар суди инсон хукукларни мухофаза килувчи Мўътабар Тожибоевани тўккиз йилга озодликдан махрум килган, унга товламачилик, фирибгарлик, соликларни яширганлик, калбакилик ва жамоат хавфсизлигига тахдид солувчи материалларни таркатганлик айблари кўйилган. Тожибоева 2005 йилнинг октябрида хибсга олинган, ва хукукни мухофаза килувчи гурухларнинг айтишларича, айблов сиёсий бўлган (к. 1.c.-бўлим).

16 июнда милиция Каршилик инсон хукукларни мухофаза килувчи Ёдгор Турлибековни давлатнинг сиёсати танкид килинган варакаларни таркатганидан кейин хибсга олган. Милиция уни адвокат билан учрашиш имконияти берилгунига кадар бир неча хафта мобайнида якка холда ушлаб турган. Турлибеков “Ўзбекистон Президентига тажовуз килиш”да айбланган, бу эса инсон хукукларни мухофаза килувчиларнинг айтишларича сиёсий айб бўлган (к. 1.e. ва 4 бўлимлар). 9 октябрда Карши шахар жиноий суди Турлибековни суддан кейин уч йил ва олти ойга камок жазосига хукм килган, судда Турлибековнинг адвокат танлаш имконияти рад этилган. 24 декабрда маъмурлар Турлибековни амнистия тўгрисидаги хар йиллик Фармонга асосланиб турмадан озод килишган (к. 1.d. бўлим ва 4 бўлим).

Апрель ойида жиноий ишлар бўйича Жиззах шахар суди Дилдора Мухторовани ўн етти йил камок жазосига хукм килган. Мухторова 2005 йил декабрида хукук химоячиларининг фикрича, сиёсий айб кўйилиб камокка олинган.

Турмаларнинг амалдорлари айрим сиёсий махбусларни ички интизомни доимий равишда бузишда айблашлари ва шу тарика камок муддатини узайтиришгани ёки ана шу шахсларнинг амнистия бўйича озодликка чикарилмайдиган килиб кўйишлари хакида бир неча хабарлар бўлган. Жумладан, хабар килинганидек, бундай тактика хукукни мухофаза килувчи Мўътабар Тожибоевага, сиёсий мухолифат вакили Санжар Умаровга, шунингдек хукук мухофазачиси Бахтиёр Хамроевнинг ўгли Ихтиёр Хамроевга нисбатан кўлланилган. Турмадаги интизомий коида бузиш холлари мустакил судлар томонидан кўриб чикилмаган ва ташки кузатувчилар учун очик суд эшитишларида тасдикланмаган.

Фукаролик судлари шахарлар ёки туманлар даражасида, шунингдек туманлараро ва вилоятлар даражасида иш кўради. Жиноий судлар шахарлар ва туманлар даражасида иш кўради. Коракалпогистон Автоном Республикасида юрисдикцияси бўлган олий фукаролик судлари хам мавжуд.

Вилоятлар, Тошкент шахар ва Коракалпогистон Республикасининг хўжалик судлари юридик шахслар ўртасидаги низоларни хал этади. Мазкур судларнинг карорлари устидан Олий Хўжалик Судига шикоят килиш мумкин.

Фукаро ва Суд Таркиблари ва Хукукни Химоя Килиш Усуллари

Конституция ва конун бундай амалиётни такикласада, суд тизими мустакил эмас ёки фукаро ишларда беманфаатдор эмас. Фукаролар фукаро ишлар буйича судларга мурожат килишлари мумкин, ва агар мувофик бўлса, инсон хукуклар бузилиши буйича хам. Бир неча ишлар бўйича, судлар давогарлар пойдасига карорлар чикарганлар хакида маълумотлар бўлган. Шунга карамай, фукаро судлар карорларига судяларга пора бериш оркали таъсир килинган хакида хам кўп маълумотлар бўлган.

f. Шахсий хаётга, оилага, уй-жойга ва шахсий ёзишмаларга ноконуний аралашув

Конституция ва конун бундай хатти-харакатларни такиклайди, лекин амалда маъмурлар ана шу такикларни хурмат килишмаган. Конун электрон кузатув учун прокурор томонидан ордер берилишини талаб килади, лекин бундай ордерларни суд томонидан текширилиши таъминланмаган. Фукароларнинг умуман тахмин килишларича, хавфсизлик органлари оппозицион сиёсий фаолият билан шугилланувчи шахсларнинг телефондаги сўзлашувларни доимий равишда эшитиб туришган, уларнинг телефон кўнгирокларини кузатиб туришган ва кулок тутишган.

Йил мобайнида милиция ва бошка хавфсизлик хизматлари мустакил суднинг ордерисиз хукук мухофазачиларининг ва диний арбобларнинг уйларига киришганлиги хакида хабарлар бўлган. Хусусий уйларда ибодат ўтказаётган протестант черкови аъзоларининг хабар беришларича, айрим холларда хавфсизлик хизматларининг куролланган ходимлари ана шундай уйларга рейдлар уюштиришган ва ноконуний диний фаолиятда шубха килиб черков аъзоларини кўлга олганлар (к. 2.c.-бўлим). 25 майда Тошкентда хукук мухофазачиси Шохида Йўлдошевани хибсга олиш пайтида милиция бошка хукук мухофазачиси Елена Урлаеванинг уйига суд ордерисиз кириб келган (к. 1.c.-бўлим). 18 август куни 20 нафар махаллий хотин-кизлардан иборат гурух Жиззахда хукук мухофазачиси Бахтиёр Хамроевнинг уйига бостириб кирган ва уни каттик калтаклаган (к. 4-бўлим). Хамроев милицияга кўнгирок килган, аммо хабарларга караганда, милиция етиб келган ва кузатиб турган, бирок ёрдам кўрсатиш учун бирон-бир чора кўрмаган. Хукук мухофазачиларининг айтишларича, бу хужум милиция билан хамкорликда уюштирилган.

Маъмурлар экстремистик кайфиятдаги кишилар тўгрисидаги маълумотлар манбаи сифатида салкам 12 мингта махалла кўмитасидан фойдаланишни давом эттирган. Махалла кўмиталари турли хил конуний ижтимоий вазифаларни бажариш билан бирга махаллий хокимият билан маъмурлар ўртасида, шунингдек хукукни мухофаза килиш органлари ўртасида богловчи бўгин бўлиб хизмат килган. Махалла кўмиталарнинг таъсири кенг фарк килади, масалан, кишлок жойларида махалла кўмиталарининг таъсири шахарлардагига караганда анча сезиларли бўлган. Хар бир махалла кўмитаси вазифаси махаллада тартибни саклаш ва тегишли равишда маънавий мухитни белгилашдан иборат бўлган посбонни (махалла тартиб сакловчисини) тайинлайди. Амалда эса бу махаллий ёшларнинг экстремистик исломий гурухларга кўшилиб кетишининг олдини олиш, деган маънони англатган.

хукумат экстремистик кайфиятдаги кишилар тўгрисидаги маълумотлар манбаи сифатида салкам 12 мингта махалла кўмитасидан фойдаланишни давом эттирган. Махалла кўмиталари турли хил конуний ижтимоий вазифаларни бажариш билан бирга махаллий хокимият билан хукумат ўртасида, шунингдек хукукни мухофаза килиш органлари ўртасида богловчи бўгин бўлиб хизмат килган. Кишлок жойларида махалла кўмиталарининг таъсири шахарлардагига караганда анча сезиларли бўлган. Хар бир махалла кўмитаси вазифаси махаллада тартибни саклаш ва тегишли равишда маънавий мухитни белгилашдан иборат бўлган посбонни (махалла тартиб сакловчисини) тайинлайди. Амалда бу махаллий ёшларнинг экстремистик исломий гурухларга кўшилиб кетишининг олдини олиш, деган маънони англатган. Хюман Райтс Вотч ташкилотининг 2003 йилда тайёрлаган хисоботига кўра, кўмиталар оилалар хакида батафсил маълумотларни саклаганлар ва алохида шахсларнинг диний амалиёти тўгрисида маълумотлар тўплашган. Йил давомида махалла кўмиталари МХХнинг буйруги билан алохида шахсларнинг диний амалиёти устидан кузатув олиб борганликлари ва ахолини протестант христиан черкови билан алокаларни узишга кўндирмокчи бўлганликлари хакида бир нечта хабарлар бўлган (к. 2.c.бўлим). Махалла кўмиталари кўпинча шубхали туюлган кишиларни милицияга кўрсатганлар ва ИИБ хамда МХХ махаллий вакиллари билан иш олиб борган холда, якинда амнистияга чикканларга ва экстремизмда гумон килиниб камокка олинган шахсларнинг оилаларига алохида эътиборни каратганлар.

Аввалги йиллардагидан фаркли ўларок, махаллий маъмурлар ёки махалла кўмиталари ноконуний фаолият олиб борганликда шубха килинганларни уйларидан кўчириб юборганликлари хакида хабарлар бўлмади. Бирок махалла кўмиталари христиан динига мансублиги учун кўчириб юбориш билан кўркитганликлари хакида протестант черкови аъзоларидан бир канча хабарлар бўлган (к. 2.c.бўлим)

Маъмурлар ислом экстремистик фаолияти учун кидирувда бўлган ёки камокка олинганларнинг оила аъзоларини, уларнинг шундай фаолиятга алокалари бўлганлиги исботланмаган бўлишига карамай, тез-тез ушлаб олиб, уларга номакбул муносабатда бўлишган (к. 1.d.-бўлим). Милиция, иш берувчилар ва махалла кўмитаси хукук мухофазачиларининг оила аъзоларини безовта килганликлари ва хибсга олганликлари тўгрисида кўплаб ишончли хабарлар бор (к. 1.d. ва 2.b.-бўлимлар). 2005 йил май ойидаги Андижон вокеаларидан кейин расмий хукумат одамлари Киргизистонга кочиб кетган фукароларнинг кариндошларига нисбатан тазйик ўтказганлиги ва уларни кариндошларининг кайтиб келишга ундашга мажбурлаганлиги хакида кўплаб хабарлар бўлган.

Бу йил янги вокеалар бўлмаган бўлсада, 2005 йилда мустакил матбуот, махаллий хукукни мухофаза килувчи НХТ ва битта тиббиёт ходимининг шундай хабарлари бўлганки, асосан Фаргона водийсидаги тиббиёт муассасаларида аёлларга тукканидан кейин бачадонини мажбуран олиб ташлаш ишлари олиб борилган. Маъмурлар бачадонни олиб ташлаш тиббий зарур холларда амалга оширилганини таъкидласаларда, НХТ ва бошка манбалар тиббий зарурат бўлмаган бир неча холларда хам бу иш амалга оширилганини хабар килишган. Бошка холларда докторлар якинда туккан аёлларга уларни олдиндан хабардор килмасдан ёки уларнинг розилигини олмасдан бола бўлишдан сакловчи воситаларни кўйиб кўйишгани хакида хабарлар бўлган.

2-бўлим: Фукаро эркинликларини хурмат килиш, шу жумладан:

a. Сўз ва матбуот эркинлиги

Конституция ва конун сўз ва матбуот эркинлигини кафолатласада, амалда хукумат бундай хукукларни умуман олганда хурмат килмади.

Конун Президентни танкид килишни чегаралайди ва Президентни жамоатчилик ичида хакорат килиш беш йилгача камок жазоси бериладиган жиноят хисобланади. Фукаролар президент ёки хукуматни телевидение ёки матбуотда танкид килишмади, лекин вакти-вакти билан ўзаро сухбатларда уни танкид килишга давом этишди. Конун шунингдек диний ихтилоф ва этник зиддият холларини кўзгатувчи ва конституцион тузимни кўпоришга ёки агдариб ташлашга даъват этувчи маколаларни такиклайди (к. 2.b.-бўлим). 8 сентябрда, Тошкентдаги суд шоир Дадахон Хасановни хукуматнинг 2005 йил майида Андижондаги вокеалар вактидаги хатти-харакатларини танкид килувчи кўшигига асосланиб, жамоатчилик хавфсизлигига тахдид солувчи материалларни тайёрлаганлик ва таркатганликда айблаб суд килди. Суд Хасановни шартли равишда уч йилга камок жазосига хукм килди.

Маъмурлар ХТ аъзолари томонидан варакалар таркатишни сиёсий ва террористик максадга каратилган деб кўрсатишда давом этдилар; ХТ такикланган ташкилот хисобланади. Баъзи хабарларга кўра, йил давомида милиция ХТ адабиётларини саклаганликлари учун бир неча кишини хибсга олган.

Хукумат ахборотлар таркалишини каттик назоратга олган. Ўзбекистон Ахборот Агентлиги расмий равишда рухсат бериладиган барча янгиликлар ва ахборотларни тайёрлаш ва таркатиш учун президент аппарати билан калин хамкорлик килади. Хукуматнинг матбуот ва ахборот агентлиги барча оммавий ахборот воситаларини назорат килишга масъул килиб кўйилган. Вазирлар Махкамаси ўзи эгалик киладиган учта энг мухим кундалик нашр хисобланган “Правда востока” (русча), “Халк сўзи” (ўзбекча) ва “Народное слово” (русча) рўзномалари устидан назорат килган. Хукумат, унинг назоратидаги сиёсий партиялар ёки ижтимоий харакатлар хамда Тошкент шахар хокимияти бошка бир канча кундалик ва хафталик нашриётларга эгалик килди ёки уларни назорат остида ушлади. Шунингдек, хукумат Интернетдаги расмий сайтларида ошиб бораётган хажмда сўнгги хабарларни бериб турди. Бу сайтлар асосан Миллий ахборот агентлигига тегишли UzA.uz ва Ташки Ишлар Вазирлигига тегшли Jahon.mfa.uz. Бир неча веб-сайт, асосан, Press-uz.info, Gazeta.uz ва C-Asia.org, мустакил бўлишни даъво киладилар, вахоланки хабарлари мунтазам равишда хукумат нуктаи назарини акс эттиради.

Атиги бир нечтагина хусусий нашриёт уйлари мавжуд бўлиб, улар асосан вилоятларда жойлашган ва кам микдорда махаллий газеталарни чоп этишади. Хукуматга карашли нашриётлар умуман олганда барча газеталарни чоп этишган. Хусусий шахслар ва журналистлар жамоалари “оммавий ахборот воситалари органлари” ни тузиш учун ОАВ тўгрисидаги конун талабларига жавоб бермагунича ва директорлар кенгаши хукуматга маъкул келадиган кишилардан тузилмагунча рўзнома оча олмайдилар. Хукумат реклама, гороскоп ва шу каби материаллар босиладиган, лекин янгилик ёки тахририятнинг тахлилий маколалари берилмайдиган кўп бўлмаган хусусий рўзномаларга рухсат берди. Рус тилида чикадиган учта хусусий газета – “Новости Узбекистана”, “Новый век” ва “Новый день” хукуматга ёкадиган янгиликлар ва маколалар бериб борди, худди шу услуб икки ўзбекча нашр – “Хуррият” (Журналистлар Уюшмаси нашри) ва “Мохият” (нодавлат аммо давлатга содик “Туркистон-Пресс” ахборот агентлигига карашли нашр) газеталарида хам кўзга ташланди. Хукумат хорижий рўзнома ва нашрларнинг кенг таркатилишига рухсат бермади. Бирок, икки-учта Россия рўзномалари ва Россиянинг бошка хилма-хил кўнгил-очар ва маиший йўналишдаги нашрлари кўзга ташланди, жуда кам сонли хорижий даврий нашрларни Тошкентдаги йирик мехмонхона ва бошка жойларда кўриш мумкин бўлди.

Июнда маъмурлар Россияда чикадиган “Труд” газетасини нашр этишни вактинчалик тўхтатиб кўйишди. Бунга газетада чиккан хукуматдаги юкори бўгин амалдорларининг фарзандлари, шу жумладан Президент Каримовнинг кизи олиб борган молиявий фаолият тўгрисидаги макола сабаб бўлган. Газетани чоп этадиган нашриёт бундай тўхтатиб кўйишга техник кийинчиликларни рўкач килди.

Давлатга карашли ва хукуматни тўлик кўллаб-кувватлайдиган тўртта телевизион канал мамлакат эфир тўлкинларида устунлик килди. Хусусий бўлган 24 та вилоят телестанциялари ва 14 та хусусий радиостанция фаолият юритди. Хукумат теле-радио оммавий воситалари устидан, хам даврий нашрлар устидан каттик назорат ўрнатди. Журналистлар ва давлат ОАВдаги тахририятларнинг катта ходимларининг айтишларича, миллий телестанция ва газеталарда вазифаси цензурадан иборат бўлган махсус ходимлар бўлган. Шунга карамай, баъзи хабарларга кўра вилоят телестудиялари махаллий муаммолар хакида бир неча нисбатан танкидий материалларни кўрсата олишган.

2005 йил ноябрида Президент ватанпарварлик гоясини илгари суриш максадида эфирга узатиладиган ахборот воситалари бошкарувини давлат назоратига олиш тўгрисидаги фармонга имзо чекди. Хукумат мазкур йилда фармоннинг коидаларини жорий этди. Мана шундай мустахкамлаш натижасида, хукумат бир нечта давлат радиостанциялари устидан назоратни нуфузли давлат телевизион станциялар директорларига топширди; улар радиостанцияларни Миллий телерадио компанияси оркали назорат килганлар.

Хукумат Озод Европа Радиоси/Озодлик Радиосига, Америка Овозига ва БИ-БИ-СИ Уорлд Сервисга мамлакат ичидан эфирга чикишга рухсат бермади.

2005 йил май ойидаги Андижон вокеалари хукуматнинг журналистларга карши таъкиблар тўлкинини келиб чикарди. Бу таъкиблар ўтган йилда давом этди. Газета-журналларда, телевидение ва радиода ишлайдиган журналистлар милиция ва хавфсизлик хизмати органлари томонидан хибсга олиш, таъкиб килиш, кўркитиш ва куч ишлатиш холларига дуч келганлар, шунингдек уларнинг фаолиятига бюрократик тўсиклар кўйишган.

Март ойи охирларида хукумат хорижга конференцияга боришни режалаштирган журналист Алишер Таксановга чикиш визасини бермаган (к. 2.d.-бўлим). Пиёда аскарларга карши миналар билан кураш фаолларидан бўлган Таксанов хукумат шаънига, айникса пиёдаларга карши миналар масаласида танкидий маколалар ёзган.

3 апрелда илгари “Хуррият” газетасида ишлаган журналист Собиржон Ёкубов камокда бир йил ўтириб чикканидан кейин озод килиниб, “Хуррият” газетасидаги ишига тикланган, аммо унга камокдалиги пайтида бирон-бир айб кўйилмаган. Хукумат Ёкубовни 2005 йилнинг апрелида хибсга олган ва такикланган ислом гурухи билан алокадорликда ва конституцион тузумга путур етказишда айблашган. Ёкубов демократик ислохотларни кўллаб-кувватловчи маколалар ёзган.

Хабар килишганидек, 12 июл куни милиция Озод Европа Радиоси/Озодлик Радиосининг собик журналисти Носир Зокирнинг Намангандаги уйига бостириб кирган ва шахсий буюмларини олиб кўйган. Зокир хафвсизлик органи ходимини хакорат килганлиги учун 2005 йилнинг августида олти ойлик камок жазосига хукм килиниб, жазосини ўтаб бўлганидан кейин феврал ойида озод килинган (к. 1.d.-бўлим). Камалгунига кадар Зокир хукуматни танкид килган бир шоир билан интервью олиб борган эди. Ички ишлар органларининг ходимлари Киргизистон билан чегарадан конунга хилоф равишда ўтган Зокирнинг ўглига солинган жарима ўрнига отасининг буюмларини олиб кўйишганини таъкидлашгани хакида хабарлар олинган.

12 сентябрда маъмурлар Президент Каримовнинг жияни журналист Жамшид Каримовни Жиззахда хибсга олганлар ва Самарканд якинидаги психатрик клиникага жойлаштирганлар. Каримовга айб кўйилмаган. Хукук мухофазачиларининг айтишларича, хибсга олишга сиёсий тус беришган (к. 1.c. ва 1.e.-бўлимлар). 13 сентябрда “Бухоро Ёшлари” газетасининг бош мухаррири ва рўйхатга олинмаган мухолифат сиёсий партияси Бирлик аъзоси Саидбурхон Кодиров номаълум шахс томонидан пичок билан килинган хужумдан жиддий шикастланган. 5 октябрда икки кунлик суд эшитишидан сўнг, жиноий ишлар бўйича Жиззах шахар суди журналист Улугбек Хайдаровни товламачиликда айблаб, олти йилга озодликдан махрум килди (к. 1.d.-бўлим). Хайдаров Жиззах вилоятида амалдорлар ўртасидаги коррупция хакидаги хабарларни кенг равишда берган. Хукук мухофазачилари айбловлар сиёсий бўлиб, милиция томонидан кўлга тушириш асосига каратилганлигини айтишган. 7 ноябрда аппеляция суди хукмни енгиллаштирди ва Хайдаровни камокдан озод килди (к. 1.d.-бўлим).

Журналистлар хорижий дипломатлар билан алокада бўлганликлари учун ўч олиш максадида давлат ОАВларидан бўшатиб юборилганликлари хакида бир нечта хабарлар бўлган. Давлат назорат киладиган ОАВ бир неча журналистни хорижий элчихоналар ўтказган мухокамалар ва бошка дастурларда иштирок этганликлари боисидан ишдан бўшатиб юборган. Айрим журналистлар ўз хисобидан таътилга чикариб юборилган ёки улар учун эфир вакти кискартирилган.

Маъмурлар журналистларни уларнинг хабарлари учун ўч олиш максадида аккредитацияларини бекор килганликлари тўгрисида хам хабарлар бўлган. 15 мартда маъмурлар Дойче Велле журналисти Обид Шабановни мехнат мигрантлари масаласига доир танкидий маколалари учун унинг аккредитациясини бекор килганлар.

Хукумат агентлиги хисобланган Хукуматлараро мувофиклаштирув кўмитаси (ХМК) маъкул деб топилган компанияларга оммавий ахборот воситаларида ишлаш ва эфирга чикиш учун зарур лицензияни беради. ХМК ушбу лицензияни суд карорисиз бекор килиши ва компаниянинг иш фаолиятини тўхтатиб кўйиши мумкин. Электромагнит мувофиклик маркази эфир тўлкинлари бўйича лицензиялар беради. Йил давомида ХМК лицензиялар бериш ваколатига эга бўлмаган Электрон Оммавий Ахборот Воситалари Миллий Уюшмаси (ЭОАВМУ) томонидан назоратни таъминлаш воситаси сифатида вилоятлардаги айрим хусусий телестанцияларни турли техник бахоналар билан ёпиб юборишга пўписа килган.

ЭОАВМУ махаллий телевизион станцияларни уюшмага аъзо бўлишга мажбурлаш максадида хукумат билан якин алокаларидан фойдаланган ва шу тарика махаллий телевизион станцияларнинг дастурларини чеклаб кўйган. ЭОАВМУ га аъзо бўлишга каршилик кўрсатган станциялар солик органлари томонидан текширилган ва айрим холларда эфирга чикиш учун лицензиядан махрум килинган. Кўпгина холларда ЭОАВМУВ уюшмага аъзо махаллий станциялардан уларнинг ўзлари ишлаб чиккан эмас, балки белгилаб берилган дастурларни эфирга узатишни талаб килган ва бу билан телерадиостанциялар эркинлигини чегаралаган.

Хукумат хавфсизлик органлари ва бошка идоралар мунтазам равишда ноширларга муаллифининг исми-шарифи ўйлаб топилган маколаларни ва хатларни босиб чикаришга берган, шунингдек, нашр этиш мумкин бўлган мавзулар бўйича аник кўрсатмалар юборган. Кўпинча хукуматга карашли ёки хусусий газеталар мазмунида унча катта фарк бўлмаган. Мустакил текширувга оид материаллар босилган бўлсада, улар сони жуда оз бўлган ва деярли бўлмаган. Йил давомида ўз-ўзини цензура килиш давом этди. Танкидий маколалар сони ва кўлами пастлигича колди. Йил давомида юридик масалаларга йўналтирилган Адвокат Пресс газетаси янги лицензия олишни кутиб ёпиклигича колган. Ўзбекистон матбуот ва ахборот агентлиги хукумат амалдорларининг конунбузарликлари тўгрисида туркум маъколалар чоп этганидан сўнг 2005 йил декабрида газетани ёпишга буйрук чикарган.

Конунга кўра, журналистлар, шунингдек, мухаррир ва ноширлар ўз даврий нашрларида босиладиган янгиликларнинг тўгрилиги учун масъул хисобланадилар, ва ўз хабарлари учун жиноят иши кўзгатилиши эхтимолига дуч келишлари тахликаси мавжуд. Конунга кўра, рўзноманинг хукумат маъкуллайдиган тахрир хайъати босиладиган материаллар мазмунини назорат килиш хукукига эга. Бундай юридик коидалар хукумат билвосита оммавий ахборот воситалари мазмунига таъсир кила оладиган механизмларни белгилаб беради ва ўз навбатида оммавий ахборот воситалари аъзоларини ўз-ўзининг устидан цензура ўрнатишига туртки бўлиб хизмат килади. Теле- ва радиостанциялар хам шундай цензурани кўллаганлар, ва шу сабабли танкидий маколалар камдан-кам берилган.

2005 йил декабрда Жиноят кодекси ва маъмурий жавобгарлик кодексига киритилган ўзгартишлар бўхтон учун жарима микдорини кескин оширган. Умуман, хукумат Президент ёки хукуматни танкид килган журналистлар, инсон хукуклари фаоллари ва бошка шахсларни жазолаш учун бўхтон, тухмат ва хакоратлаш айбловларидан фойдаланган. 7 мартда Вазирлар Махкамаси журналистларга аккредитациясиз ишлашни, шунингдек аккредитация килинмаган ОАВда ишлашни такиклаб кўйувчи карорни кабул килди.

Интернет эркинлиги

Хукумат Интернетдан фойдаланиш учун имкониятни чеклаб боради, Интернет хизматлари провайдерлари хукумат талаби билан вакт-вакти билан хукумат номакбул хисоблаган вебсайтларни ёпиб кўяр эди. Баъзи янгилик веб-сайтлари ва мухолифат партиялар бошкарадиган сайтлар шундай веб-сайтлар жумласидандир.

19 октябр куни Вазирлар Махкамаси «.uz» доменидаги барча веб-сайтларни Матбуот ва ахборот агентлигида рўхатдан ўтишига мажбур этувчи карор кабул килди. Карор асосан хукуматга тегишли ёки хукумат томонидан назорат килинадиган веб-сайтларга дахл килди. Мухолифат веб-сайтлар ва халкаро НХТ бошкарадиган сайт ёки ОАВ, одатда, мамлакатдан ташкарида рўйхатга олинган домен номларига эга.

12 майда маъмурлар янгилик веб сайти «Tribune.uz»нинг бош мухаррири Аъло Хўжаевга чикиш визасини беришдан бош тортганлар, шу тарика унинг мамлакатдан чикишини самарали тарзда чеклаб кўйишган (к. 2.d.-бўлим). Рад этиш хакидаги хатда ваколатли органлар унинг хорижга чикиши “максадга мувофик эмас” деб ёзишган. Хўжаев танкидий муносабати ва хукумат тўгрисидаги танкидий маколалари учун расмий танкид олди.

Академик эркинлик ва маданий тадбирлар

Хукумат академик эркинликни хам чеклаб борди. Хукумат кўп холларда ўкув маърузалар ва конспектларга рахбариятдан рухсатнома олишни талаб киларди. Гарчи хукумат бу талабни амалга оширишда изчиллик кўрматмаган бўлса-да, университет ўкитувчи-профессорлари асосан ўзини ўзи цензура килишни кўлладилар. Университетлардаги бир неча талабаларнинг хабар килишларича, Президентнинг китобларига ва нуткларига багишланган “Каримов асарларини ўрганиш” мажбурий курси ўкитилган, ва мана шундай семинарларга бир марта катнашмаслик университетдан хайдаш учун асос бўлган. 2005 йилда Олий таълим Вазирлигининг буйругига кўра, таълим муассасалари билан хорижий ташкилотлар ўртасида хукуматнинг олдиндан розилигисиз хамкорлик ўрнатиш ман этилган. Йил давомида хукумат ўкитувчиларнинг конференциясини таркатиб юборган ва дипломатик миссиялар хомийлик киладиган конференцияларда ёки академик алмашув дастурларида катнашмасликлари учун талабалар ва ўкитувчиларга босим ўтказган. Рахбарлар алмашув дастурларида катнашган талабаларни ўкув юртларидан хайдаб юбориш билан тахдид килган бир неча холлар хакида хабарлар бўлган. Университетдан хайдалган талабалардан бирининг айтишига караганда, уни хайдаш халкаро алмашув дастурида катнашганлиги билан боглик бўлган. Университет даражасижадаги алмашув дастурларида катнашган бошкалар мамлакатга кайтиб келгач, Ўзбекистондаги университетлардан ишдан бўшатилганликлари хакида хабар берганлар. Бир неча хабарларга кўра хукумат расмийлари махаллий ахолининг хорижий дипломатик миссиялари хомийлик килган маданий дастурларда катнашмасликлари учун уларга босим ўтказган

b. Тинч йигинлар ўтказиш ва уюшмалар тузиш эркинлиги

Йигинлар ўтказиш эркинлиги

Конституция ва конунда йигинлар ўтказиш эркинлиги кўзда тутилган, бирок амалда хукумат тез-тез бу хукукни чегаралади, ва маъмурлар хавфсизликни саклаш нуктаи назаридан чикишлар, митинглар ва намойишларни тўхтатиш ёки такиклашга хаклидирлар. Хукумат намойишлар ўтказиш учун лозим бўлган рухсатни мунтазам равишда бермай келди. Жиноят кодексига ва маъмурий жавобгарлик тўгрисидаги кодексга 2005 йил декабрда киритилган ўзгартиришларга кўра, фукаролардан рухсат берилмаган йигин, митинглар, намойишлар ўтказишга ёрдам берганликлари ёки, уларни ўтказиш учун жой ва материаллар билан таъминлаганликлари учун катта жарима ундирилади. Ўзгартишларга кўра, митинглар, юришлар ва намойишларни ташкил этишга тааллукли коидаларни бузганлик учун хам жарималар микдори анчагина ошган.

Бир неча холларда хукумат одамлари тинч норозиликларнинг олдини олиш ёки тўхтатиш учун катор усулларни кўллади. 12 майда номаълум шахслар 2005 йил май ойидаги Андижон вокеаларининг бир йиллиги муносабати билан Тошкентдаги ёдгорлик олдида норозилик плакатларини ушлаб турган ўнга якин хукук мухофазачиларидан иборат гурух олдига келиб, улардан плакатларни тортиб олганлар ва кочиб кетганлар. 13 майда, гурух яна ўша ёдгорлик олдида худди шундай намойиш ўтказиш учун тўпланган вактда номаълум шахслар яна улардан плакатларни тортиб олганлар. Фаоллар кейин хорижий элчихона биносига караб кетганлар, бу ерда махаллий милиция бошлигининг ўринбосари шахсан намойишни тўхтатишга уринган. Номаълум шахслар кейинчалик намойишчиларни таксида кетаётганида таниб колиб, йўл четида тўхтатиб ушлаб турган. Шунингдек 13 майда Тошкентдаги иккита университет талабалари университет рахбарияти улардан саволномани тўлдиришни талаб килганлигини, акс холда университетдан хайдаш билан кўркитганлигини айтишган. Талабалар Андижон вокеаларининг бир йиллиги муносабати билан уюштирилиши мумкин бўлган норозилик намойишларининг олдини олиш учун шундай килинганини айтишган.

Бир канча бошка холларда махаллий ахоли, шу жумладан Андижон ахли маъмурлар билан олдиндан келишиб олмаган холда бўлса керак, иктисодий шароитлар юзасидан норозилик чикишларини ўтказганларини, ва бунда милиция билан муаммо бўлмаганлигини хукукни мухофаза килувчилар хабар килишган.

2005 йил майда хукумат Андижон шахрида катта намойишни бостириш учун дахшатли кучдан фойдаланган. Намойишларга ислом экстремизмида айбланган 23 нафар тадбиркорнинг иши бўйича суд процесси сабаб бўлган. Куролланган шахслар шахар турмасига бостириб кириб, махбусларни чикариб юборганлар, хукумат биноларини босиб олганлар ва одамларни гаровга олганлар. Эртасига, Андижоннинг бир неча минг ахолиси хукумат амалдорларининг мансабини суиистеъмол килишларига карши ва ижтимоий муаммолардан норозилик билдириб, шахар майдонига тинч намойишга чиккан. Ўз кўзи билан кўрганларнинг сўзларига караганда, хукумат кўшинлари майдонга якинлашиб келиб, оломонга карата огохлантиришсиз ўт очганлар. Хукумат куролли исёнчилар хавфсизлик кўшинларига карши биринчи бўлиб ота бошлаганлар ва хавфсизлик кўшинлари факат куролли исёнчиларга карата отганлар ва 187 киши халок бўлган, деб хабар берган. Ўз кўзи билан кўрганлар ва хукук мухофазачилари гурухлари эса бир неча юз кишилар халок бўлганлиги хакида хабар килганлар. Хукумат вокеаларни мустакил халкаро текширувдан ўтказиш даъватларини рад этишда давом этган. Бирок мансабдор шахслар дипломатлар ва бошка халкаро вакиллар билан ўз текширув техникаларива натижалари хусусида ўртоклашганлар.

Уюшиш эркинлиги

Конун уюшиш эркинлигини кафолатласада, хукумат амалда бу хукукни чегаралаб кўйишда давом этди. Хукумат НХТларнинг бутун фаолиятини назорат килишга харакат килди. Конун тузиш мумкин бўлган гурухлар турини кенг равишда чегаралайди ва барча ташкилотлар расман хукумат рўйхатидан ўтишини талаб килади. Конун янги ташкилотга рўйхатга олинишини кутиб, олти ой ишлаб туришга рухсат этади. Мана шу пайт ичида ташкилот “ташаббускор гурух” деб юритилади. Нодавлат ташкилотлар ва бошка жамоатчилик ташкилотларини рўйхатга олиш жуда кийин кечди ва кўп вакт талаб килди, ва хукуматга тўскинлик килишга кўплаб имкон яратди. Сиёсий бўлмаган уюшмалар ва ижтимоий ташкилотлар, одатда, рўйхатга олинди, лекин мураккаб тартиб ва хукумат когозбозлиги ушбу жараённи кийинлаштирди. Барча махаллий нодавлат ташкилотларнинг хукумат назоратидаги ва максади барча молиявий манбалар хамда НХТ фаолиятини назорат килишга каратилган НХТ уюшмасида рўйхатдан ўтиши талаб этилди.

2005 йил декабридаги маъмурий жавобгарлик тўгрисидаги Кодексга киритилган ўзгартишларда НХТ фаолиятини тартибга солиб турувчи коидаларни бузганлик учун, шунингдек ноконуний НХТ фаолиятига “бошкаларни жалб этганлик” учун жуда катта жарималар солинган. Конун мажбуран ёпиб кўйилган, ёки фаолияти тўхтиб кўйилган НХТ ёки шунчаки рўйхатдан ўтказилмаган НХТ “ноконуний” хисобланадими ёки йўкми эканлигини аниклаштирмайди. Ўзгартишлар халкаро НХТларга сиёсий фаолият билан шугулланганлик учун, уставда кўзда тутилмаган фаолият билан шугулланганлик учун, ва олдиндан хукумат томонидан маъкулланмаган фаолият билан шугулланганлик учун солинадиган жарималар микдорини хам оширди. 2004 йилги банк карори ноконуний топилган пулларни конунийлаштириб олишга карши каратилган бўлишига карамай, хукумат ушбу карорни танлаб олинган инсон хукуклари ва сиёсий иш билан шугулланувчи рўйхатдан ўтган хамда ўтмаган НХТларнинг четдан молияляштирилишини олдини олишга кўлланилганю

Конун мустакил сиёсий партияларга рухсат беради, лекин Адлия вазирлигига хукуматга мухолиф бўлган партияларнинг ишига аралашиш ва уларга молиявий ва юридик ёрдамни тўхтатиб кўйишдек катта ваколатлар беради. Рўйхатга олинган партиялар хукуматдан молиявий ёрдам олганлар. Рўйхатга олинган барча бешта партия хукумат томонидан назорат килинган; мухолифат партиядан биронтаси хам йил охирига рўйхатдан ўтказилмаган. (к. 3-бўлим).

Конун хукумат экстремистик деб хисоблайдиган ташкилотларга аъзоликни такиклайди. Конунга кўра, ХТ ислом сиёсий экстремистик ташкилоти такикланган. ХТ зўравонликка амал килмайди, деб хисобласада, нафратни рагбатлантирди ва террористик харакатларни олкишлади. Ашаддий антисемитик ва антигарб адабиётлари хозирги хукуматларни, шу жумладан Марказий Осиёдаги хукуматларни агдариб ташлашга, ва халифалик деб аталувчи жахон ислом хукуматини ташкил этишга даъват килди.

Хукумат 1997 йилдан буён Акромия ислом гурухи (Акромийлар) аъзоларига босим ўтказиб келди ва уларни коралади. Диний экспертлар Акромия норасмий уюшма бўлиб, ислом диний акидалари билан бир каторда тадбиркорликни кўллаб-кувватлашини таъкидлайдилар, хукумат эса ушбу гурух ХТнинг бир кисми бўлиб, у Ўзбекистон Ислом Харакати билан биргаликда 2005 йилнинг май ойида Андижонда куролли кўзголон йўли билан хукуматни агдариб ташлашга уринган, деб уктиради (к. 2.c.-Боб).

Июн ойида Адлия Вазирлигининг тавсиясига кўра, иккита кўзга кўринган хукукни мухофаза килувчи НХТ ёпиб кўйилди (к. 4-Боб). 2005 йилда хукумат 200га якин махаллий НХТларни ёпилишга мажбур килди.

Йил мобайнида давлат томонидан назорат килиб туриладиган ташкилот – хотин-кизлар кўмитаси хотин-кизлар НХТларида мониторинг ўтказди ва кўп холларда бундай НХТларнинг, айникса хотин-кизларнинг сиёсий фаоллигини ошираётган ташкилотларнинг фаолиятини чеклаб кўйди.

Йил давомида хукумат кўплаб НХТларни гўё конун бузилганлигига асосланиб, ёпилишга мажбур килди. Бундай ёпиб кўйишлар хукумат Гарб ташкилотларининг хозирлигини имкони борича камайтиришга уринишининг бир кисми бўлди. Бунда Гарб ташкилотларининг дастурлари демократияни зўрлаб тикиштиришга ва мавжуд режимни агдариб ташлашга каратилган, деган ишончга асосланилди. Хукумат барча халкаро НХТлардан Адлия Вазирлигида рўйхатдан ўтишни талаб килди. Йил давомида вазирлик халкаро НХТларни тўла-тўкис текшириш ишларини олиб боришни давом эттирди; бундай ташкилотлар эса визалар, аккредитациялар муаммоларига ва автомобилларни рўйхатдан ўтказиш муаммоларига дуч келдилар. Текширишлар вактида Адлия Вазирлигининг мансабдор шахслари халкаро НХТларни рўйхатдан ўтказишнинг янги коидаларини белгилаб берувчи 2003 йилги эълон килинмаган фармонга кайта-кайта таянишди. Хукумат кенг дастурий фаолиятни амалга ошириш учун рўйхатга олувчи органнинг олдиндан розилигини ва дастур тадбирлари, катнашчилари, ва молиялаш хакидаги батафсил хисоботларни олиш учун асос сифатида фармонга таянди. НХТларнинг фаолияти 2004 йилги банк карори билан хам чеклаб кўйилди. Ушбу карорга кўра, хориждан олинадиган барча маблаглар махаллий НХТларга берилгунга кадар хукумат комиссияси томонидан текширилиши керак эди. Бундай чора пулларни тозалаб олишга карши каратилган бўлишига карамай, комиссия сиёсий мезонларига караб кандай дастурлар молиялаштирилиши мумкинлигини белгилаган.

11 январда фукаролик ишлари бўйича Тошкент шахар суди хукукни мухофаза килувчи Озодлик Уйи (Фридом Хаус) Нохукумат Ташкилотини интернетдан лицензиясиз фойдаланишга имкон берганликда айблаб олти ойга унинг фаолиятини тўхтатиб кўйиш тўгрисида карор чикарди. 7 феврал куни аппеляция суди ташкилот фаолиятини тўхтатиш тўгрисидаги карорни ўз кучида колдирган. Муваффакиятсиз апелляция шикояти ва ташкилот ходимлари устидан олиб борилган жиноят терговдан сўнг фукаролик ишлари бўйича суд 6 март куни Фридом Хаусни ёпишга карор чикарди. Хукумат 2005 йилда Фридом Хаусга ва унинг ходимларига нисбатан тез-тез зўравонлик килиб турган. Расмий телевизион станциялар Фридом Хаусни 2005 йил май ойидаги Андижондаги тўкнашувларга багишланган хужжатли филмларда террорчиларни кўллаб-кувватлаганликда ошкора айблади.

Адлия вазирлиги фукаролик ишлари бўйича Тошкент шахар судига Тошкент Евразия фонди офисини ёпиб кўйиш тўгрисида такдимнома топширганидан кейин 6 мартда ушбу идора ўз фаолиятини ихтиёрий равишда тўхтатган. Такдимномага асосан, фонд махаллий НХТларга грантлар берган ва хукуматнинг олдиндан розилигини олмасдан туриб, семинарлар ўтказган, буларга кўшимча равишда бошка техникавий коида бузилишларига йўл кўйган.

19 апрелда АЙРЕКС ташкилотининг мамлакатдаги вакили мамлакатни тарк этган, ва бунинг натижасида 2005 йил декабрида муваффакиятсиз апелляция шикоятидан кейин суднинг ёпиш тўгрисидаги карори чиккач, ва махаллий ходимлардан бир нечтасига нисбатан жиноий иш кўзгатилгач ваколатхона ўз фаолиятини тўхтатган. Хукумат АЙРЕКСни ёпиш тўгрисидаги карорини ташкилот Интернет хизматларини лицензиясиз амалга оширган, деган айб билан асослаган.

27 апрелда фукаролик ишлари бўйича Тошкент шахар суди Америка Юристлар Уюшмаси Марказий Европа ва Евросиё Хукукий Ташаббуси (АБА/СИИЛИ) Тошкент офисини ёпиш тўгрисида карор чикарди. Хукумат матбуотининг хабарларига кўра, ташкилот уставда кўзда тутилмаган фаолиятни олиб борганлиги, шу жумладан махаллий НХТларни кўллаб-кувватлаганлиги ва уларга юридик ёрдам кўрсатганлиги офиснинг ёпилишига сабаб бўлган. 23 майда суд АБА/СИИЛИ томонидан берилган апелляция шикоятини рад этган.

4 майда суднинг карори билан Каунтерпарт Интернейшнл НХТ уставни бузгаликда айбланиб, ёпиб кўйилган.

1 июнда суднинг карори билан Халкаро Таълим бўйича Америка Кенгашлари талабаларни айирбошлаш ташкилоти (АCTR/ACCELS) ёпиб кўйилган. Хукумат матбуоти ёпишга сабаб бўлган айбни ACCELS гўё хукуматнинг рухсатисиз 100дан зиёд юкори синф ўкувчиларини чет элга жўнатганлиги билан асослаган. Кейинрок шахар прокурори ташкилот ходимларига карши жиноий иш кўзгаган, лекин ишни бирон-бир натижасиз, ташкилотнинг собик директори якинда вафот этганлиги сабаби билан ёпган.

15 июнда суд дин асосида ташкил этилган ва кичик микёсдаги ривожлантириш ва жамоаларда таълим лойихаларни амалга ошираётган Марказий Осиё Эркин Алмашув (CAFE) ташкилотининг Тошкентдаги офисини ёпишга карор чикарди. Хукумат ташкилот ходимларини ноконуний диний таргибот килишда, Интернет хизматларини лицензиясиз берганликда ва бошка конун бузишларда айблаган.

Июн охирларида суд уставга зид бўлган фаолиятни олиб борганликда айблаб, Таълим оркали глобал иштирок (Global Involvement Through Education) НХТни ёпиб кўйиш тўгрисида карор чикарган.

Махаллий мутахассислар, йилнинг охиригача хукумат босими остида махаллий НХТлар сонининг учдан иккидан то тўртдан уч кисмигача ўз фаолиятини тўхтатишга мажбур килди, деб бахолашган.

12 июлда фукаролик ишлари бўйича Тошкент шахар суди хусусий уй-жой ширкатларини ривожлантириш сохасида иш олиб борган Урбан Институт НХТни ёпиш тўгрисида карор чикарган. Суд ташкилотни хукуматнинг розилигисиз ўтказилган тренинг-машклар вактида “мамлакатдаги ижтимоий-иктисодий, ижтимоий ва сиёсий вазиятни мухокама килганликда” айблади.

21 июлда суднинг карори билан ирригация муаммоларини хал этишда фермерларга кўмаклашган Винрок Интернейшнл НХТ ёпиб кўйилган. Суд карори хотин-кизларнинг конуний хукуклари тўгрисидаги нашр килинган ва ёзиб олинган материалларга асосланган. Суднинг фикрича, бундай материаллар “рухсат этилмаган диний мазмунга эга бўлган”. 2003 йил дастурига кўра чикарилган мазкур материаллар ўшандан буён тўхтатилган эди. 18 августда юкори суд ташкилоти апелляцияда ўз карорини ўзгаришсиз колдирди. Жиноий текширув йил охиригача давом этди.

23 августда фукаролик ишлари бўйича Тошкент шахар суди Crosslink Development International НХТни ёпиш тўгрисида карор чикарди. Бунда суд амалдорининг айтишича,суд бу карорни ташкилот ўтказган тадбирларидан хукуматни хабардор килиб турмаганлигига, таълим фаолиятини лицензиясиз олиб борганлигига ва банк муассасаларини жалб этмасдан туриб кредитлар берганлигига асосланган. Матбуотдаги маколаларда ташкилот элликчилар черковига ноконуний равишда молиявий ёрдам берганлиги хакида мансабдор шахслар кўйган айблар келтирилган (к. 2.c.-бўлим).

Август охирларида Адлия вазирлиги Таълим ва Тараккиёт бўйича Шерикчилик НХТда ишлайдиган 24 нафар хорижлик ходимни аккредитация килишни рад этган ва ташкилотга унинг кичик молиявий дастури ноконуний бўлганлигини, чунки ташкилот асосланиб ишлаган хукумат карори ўз кучини йўкотган деб хабар килган. Натижада хукумат ноконуний миссионерлик фаолиятда айблаб, ташкилотни ёпишга карор килган.

2 октябрда давлат солик идораси Мехр-Шафкат Корпусини соликларни тўламаслик максадида 497.000 АКШ доллари (621 млн сўм) микдоридаги даромадни яширганликда айблаб, унга карши даъво берган. Тошкент шахар хўжалик суди ва кейинчалик юкори суд идораси солик органларининг даъвосини рад этган. Бирок, хукумат матбуоти Фаргона водийсидаги НХТ томонидан мувофиклаштириб туриладиган фукаролик жамиятини ривожлантириш дастури муносабати билан шпионликда ва кўпорувчилик фаолиятида айблаган. Декабр ойида хукумат ташкилотнинг махаллий банкдаги хисобини “музлатиб” кўйган ва 566.000 АКШ доллари (708 млн сўм) микдоридаги соликларни тўламаганлиги учун жавобгар эканлиги хакида хабар килган.

6 ноябрда Адлия Вазирлиги иктисодий сиёсат сохасидаги тадкикотлар билан шугулланадиган Беринг Поинт ЭлЭлСи’ни ташкилотни тугатиш тўгрисида такдимнома берганлиги тўгрисида хабардор килган. Хукуматнинг айтишича, Беринг Поинт бошка конун бузилишларини амалга ошириш билан бир каторда, журналистларни иктисодий тахлилга ўргатиш билан ва хукуматга иктисод масалларида тавсиялар бериш билан, гўё конунни бузиб келган. 8 ноябрда Беринг Поинт ўзини-ўзи тугатиш нияти хакида ариза берган, ва ана шу ариза асосида фукаролик ишлари бўйича Тошкент шахар суди ташкилотга карши процессни тўхтатган.

8 ноябрда фукаролик ишлари бўйича Тошкент шахар суди Адлия Вазирлигининг Joint Development Associates НХТни ёпиш тўгрисидаги такдимномасини, ташкилот ўзини-ўзи тугатиши хакида эълон килганидан кейин,рад этган. Хукумат ташкилотни ноконуний миссионерлик фаолиятини олиб борганликда айблаган. Декабрда хукумат махаллий банкдаги JDA хисобини “музлатиб” кўйган ва гуё солик кодексини бузганлиги учун жазо сифатида 67.000 АКШ долларидан (86 млн сўм) кўп микдорда жарима солган.

30 ноябрда фукаролик ишлари бўйича Тошкент шахар суди Cooperative Housing Foundation International (CHF) НХТни тугатиш тўгрисида карор чикарган. Бунда суд ташкилотни соликларни тўламаганликда, олиб бораётган фаолияти хакида хукуматни етарлича хабардор килмаганликда ва Тошкентдан бошка жойларда рўйхатдан ўтказилмаган филиаллари ишлаганлигида айблаган. Апелляция суди окибатда куйи суд идорасининг карорини ўзгаришсиз колдирган.

Декабрда хукумат JDA ва Мехр-Шафкат Корпуси хисобларини “музлатиб” кўйганлигига кўшимча равишда ACDI/VOCA ва Foundation for International Community Assistance (FINCA) НХТларининг хам махаллий банклардаги хисобини “музлатиб” кўйган, ва гўё солик кодексини бузганлиги учун жуда катта микдорда жарималар солган.

Бундан ташкари, хукумат йил давомида Венгрия Ecumenical Charity Service НХТни, шунингдек таълим лойихалари билан шугулланган ва Таълим оркали Ривожлантириш Академияси томонидан бошкариб турилган Participation, Education, and Knowledge Strengthening (PEAKS) дастурини ёпилишга мажбур килган. Хукумат иккита корейс ташкилотини ва битта Швейцария НХТни ёпиш тўгрисида хам карор чикарган; бунда уларга ноконуний миссионерлик фаолияти билан шугулланган деб кўйилган айбларга асосланган. Маъмурлар Швейцария НХТнинг икки нафар ходимини ноконуний фаолиятда айблаб кўлга олганлар. Хукумат ноконуний фаолият олиб бораётганликда тахмин килиб, Британия ва Голландия НХТларини огохлантирди, шунингдек Калкуттада рўйхатга олинган Мехр-шафкат вакиллари (Missionaries of Charity) ташкилотига карши жиноий иш кўзгаган. Хукумат барча халкаро НХТларни текшириш сиёсатини олиб борди. Коидага кўра, текширувлардан сўнг, Адлия Вазирлиги текширувлар вактида аникланган конун бузилишлари баён этилган хат жўнатган, ва унда ана шу конун бузилишларини бартараф этиш учун 30 кунлик мухлат берган.

Хукумат НХТлардан ўтказадиган тренинг-машклари ва семинарларини хукумат органлари билан келишиб олишлари кераклигини катъий талаб килган. НХТ рахбарлари бу талаб НХТнинг барча дастурий фаолиятларига аввалдан хукумат органларидан рухсат олиш талаби билан баробар, деганига аминлар. Хукумат томонидан назорат килиб туриладиган Фукаролик жамиятини ўрганиш институти хомийлигида бўлган НХТлар ўз тадбирларини муваффакиятли равишда ўтказганлар.

c. Дин эркинлиги

Конституция ва конун дин эркинлигини хамда дин билан давлатнинг алохидалигини кафолатлайди, бирок, амалда хукумат диний фаолиятни чегаралаб кўйган. Хукумат мамлакатдаги мусулмон меросини Ислом университетини молиялаш, ислом тарихий ёдгорликларини сакланишини кўллаб-кувватлаш ва фукароларнинг хаж зиёратига боришларига техникавий ёрдам кўрсатиш оркали кўллаб-кувватлади. Хукумат Ўзбекистон мусулмонлари диний идорасини (Муфтийлик) назорат килиш ва маблаг билан таъминлаш оркали хукуматнинг наздидаги мўътадил исломни таргиб килишга уринди. Муфтият ўз навбатида мамлакатдаги ислом иерархиясини ва имомлар ўкийдиган маърузалар мазмунини ва босиладиган исломий материалларни назорат килади. Вазирлар Махкамаси хузуридаги Диний ишлар кўмитаси рўйхатга олинган диний фаолиятни назорат килиб туради. Кўмита шунингдек барча турдаги диний адабиётларга рухсат бериши хам керак. Унча кўп бўлмаган норасмий, мустакил масжидларнинг расмий имомлар кузатувида ишлашига рухсат берилди.

Конун барча диний гурух ва жамоаларни рўйхатдан ўтишини талаб этади ва бунинг учун катъий ва мушкуллаштирувчи мезонларни, жумладан, хар бир гурух Адлия вазирлигининг махаллий бошкармасига акалли 100 нафар махаллий фукаронинг рўйхатини такдим этишни шарт этиб кўяди. Шу ва кўплаб бошка талаблар, яъни жамоаларнинг хакикий юридик манзили бўлиши лозимлиги сингари талаб, гурух низомида грамматик хатолар мавжудлиги хукуматга бундай гурухларни рўйхатга олмасликка учун техникавий бахоналарни топиш учун имкон берди. Бу холат давлат назоратида бўлмаган масжидларда ибодат килмокни истаган мусулмонлар, шунингдек, рўйхатга олинмаган христиан черковлари ва бошка диний гурухларнинг аъзолари фаолиятига тўскинлик килди.

Рўйхатга олинмаган хар кандай диний ташкилотнинг диний хизмати ноконуний саналади. Милиция вакти-вакти билан бундай рўйхатга олинмаган гурухларнинг хусусий уйларда ўтказиладиган йигинларини таркатиб юборган (к. 1.f.-бўлим). Йил давомида протестант христиан жамоаларнинг айрим аъзолари хибсга олиниб, баъзан маъмурлар томонидан калтакланган. Тошкентдаги рўйхатга олинган элликчилар черковининг аъзолари хабар килишларича, милиция апрелда ибодат вактида рейд уюштирган. 30 ноябрда ва 1 декабрда ўша рейднинг видео тасвири давлат телевидениеси оркали хужжатли фильм сифатида намойиш этилди. Унда томошабинлар евангелик христианлар билан боглик бўлишликнинг хатари хакида огохлантирилдилар. 12 апрелда милиция бутун мамлакатдаги Иегова Гувохларининг хар йили ўтказиладиган мукаддас черков кунидаги ибодатлари пайтида бир неча рейдлар ўтказган. Маъмурлар Самарканддаги Greater Grace (Улкан мехрибонлик) черковига хам тазйик ўтказганликлари хабар килинган. Диний гурухларнинг сиёсий партиялар ва ижтимоий харакатлар тузиши такикланган.

Йил давомида рўйхатга олинган диний жамоаларнинг сони 2201дан 2226гача етди, шундан 2046 тасини мусулмон жамоалари ташкил этди. Махаллий хукумат одамлари Тошкент, Самарканд, Гулистон, Чирчик, Газалкент, Андижон ва Нукусдаги евангелик христиан жамоларини рўйхатга олишда ёки кайта рўйхатга олишда тўскинлик килишда давом этди. Факат хорижий фукароларга химат килувчи, Протестант умум христиан Тошкент халкаро черкови, конун бўйича талаб килинган камида 100 та Ўзбекистонлик аъзосига эга бўлмаганлиги сабабли, бир канча йил давомида рўйхтдан ўта олмаган. Тошкентдаги Иегова Гувохлари рўйхатдан ўта олмадилар. 25 августда хукумат Фаргона вилоятидаги Иегова Гувохлари жамоасини рўйхатга олишни бекор килди. Ушбу жамоа аъзолари “беандиша миссионерлик фаолиятини олиб борганликда” айбланди. Йил охиридаги маълумотларга кўра, мамлакатдаги Иегова Гувохларининг 11та черковидан факат биттаси Чирчикда рўйхатга олинган. Милиция бутун мамлакатдаги Иегова Гувохларининг аъзоларини доимий равишда сўрокка тутди, тинтув ўтказди ва конунга хилоф равишда жарима солди. 12 апрелда милиция ва хавфсизлик кучлари Иегова Гувохларининг Тошкент ва бошка бир канча шахарлардаги йигилишларини бузиб, тахминан 100 нафар черков аъзосини хибсга олди. Уларнинг кўпчилиги дархол кўйиб юборилди. Баъзилари эса узокрок вакт маъмурий асосда хибсда ушланди, айримлари милиция томонидан калтаклангани хакида хабарлар бор ва бир канчасидан оз микдорда жарима тўлаш талаб этилди.

Экстремизмда айбланиб хибсга олинган шахсларнинг аксарияти кийнок, калтаклаш, ва хусусан огир камок шароити каби кўпол муносабатларга дуч келганлар ва уларга асосан 7 йилдан 12 йилгача камок жазоси тайинланган (к.1 с ва d бўлимлар). Хабарларга кўра, камокхона рахбарлари исломий экстремизмда айбланган кўплаб махбусларни ўз диний рукнларини адо этишига рухсат бермаган, баъзи холларда уларга Куръон олиб кириш хам такикланган. Хабарларга кўра, маъмурлар камокхона коидаларига карамай ўз диний фарзларини бажаришга интилган ёки камокхона коидаларига нисбатан норозилик билдирган махбусларни якка хонага кўйиб, калтаклаш билан жазолаган.

Кейинги вактларда хукуматнинг экстремистларга карши кампанияси (экстремистик кайфиятда бўлмаган) художўй диндорлар орасида, жумладан, масжидга мунтазам катновчи, сокол кўйган кишилар ва хижоб ўраган аёлларга нисбатан хам расмийларда шубха тугилишига олиб келди. Амалда бундай ёндашув хукуматнинг мусулмонларни ташки кўринишига караб ажратишига ва кузатув олиб боришига олиб келди. Йил давомида ана шу негизда камокка олинганлар ёки таъкиб килинганлар хакида хабарлар бўлмади. Умуман жума намозига катнайдиган ёшларнинг сони кўп ва ошиб бораётган бўлсада, уларнинг камдан-ками сокол кўйгани кузатилди. Конунга кўра жамоат ичида диний либос кийиш такикланади, факат диний ташкилотларда ишлайдиганлар бундан мустасно; лекин бу коида амалда тадбик этилгани кузатилмади. 9 августда, хукумат томонидан назорат килинадиган “Туркистон” газетаси ок дўппи кийганларни огохлантирувчи маколани чоп этди. Унда муаллиф ок дўппи кийишни ислом экстремизми билан боглаган. Ноябрда, Форум 18 Ахборот хизматининг хабарига кўра, Андижон вилоятининг маъмурлари масжидларда анъанавий азон чакиришни тўхтатиш, ўсмирларнинг масжидларга боришини ман этиш, шунингдек уламоларнинг тўй маросимларига боришларини хам такиклашга буйрук берганлар.

Хукумат ХТ сингари гурухларнинг репрессия килинишига диний эркинлик масаласи сифатида карамаган, аксинча, хукуматни агдаришни маъкулловчи кишиларга карши каратилган хатти-харакатлар деб хисоблаган. Аввалги йиллардагидан фаркли ўларок келиб чикиши жанубий осиёлик бўлган Таблих жамияти ислом гурухи аъзоларини хибсга олиш ва жиноий таъкиб килишлар хакида хабарлар бўлмади.

2005 йил февралида икки мусулмон сўфиларнинг гўё кийнокка солинганлари юзасидан ўзгаришлар бўлмаган, ана шу мусулмонларнинг таъкидлашларича, уларни камокдалик пайтларида кийнокларга солишган (к. 1.c.-бўлим).

19 апрелда жиноий ишлар бўйича Тошкент вилоят суди Янгийўл шахридан саккиз кишини рўйхатга олинмаган диний фаолиятда айблаб, суд килган ва уларнинг еттита нафарни ахлок тузатиш ишларига жалб этиш билан уч йилга хукм килган, ва бир кишини икки йилга озодликдан махрум килган. Дастлаб прокурорлар уларни такикланган экстремистик ташкилотга аъзоликда айблагандилар, бу эса кўпи билан 15 йиллик камок жазосига олиб келган бўларди; бирок, кўрсатилмаган сабабларга кўра, прокурорлар суд вактида айбловни енгиллаштирганлар. Кузатувчиларнинг хабар килишларича, судга такдим этилган далиллар тўла илгари ўгирлик килганлиги учун судланган шахснинг кўрсатмаларига асосланган бўлган, суддаги бошка далиллар эса судланувчиларнинг бирон-бир ноконуний фаолиятга алокадор эканликларини исботламаган (к.1.c.-бўлим).

Йил давомида бир неча киши таъкиб килиниб, диний экстремизм ва рўйхатдан ўтмаган Акромийлар гурухига аъзоликда айбланиб, суд килинган. Диний экспертларнинг таъкидлашича, Акромийлар экстремизмни эмас, балки тадбиркорликни ривожлантиришга каратилган диний ташкилотдир.

Кўпгина суд жараёнлари 2005 йил майдаги Андижон вокеалари билан богланган (к. 1.a.-бўлим). Хукумат ўзининг оммавий баёнотларида 2005 йил 13 май куни барча судланганларни, хибсдагиларни, ва халок бўлганларни диний экстремистлар деб атади. Йил давомида карийб 70 нафар шахс 2005 йилда 187 нафар судланганларга кўшимча равишда Андижон вокеалари муносабати билан турли айблар билан, жумладан ислом экстремизмида, котилликда, терроризмда ва антиконституциявий фаолиятда айбланиб суд килинган. Бундан ташкари, 2005 йилда судланганларнинг кўпчилиги йил давомида ўз хукмлари бўйича аппеляцияга берган, бунинг натижасида хукмлар бир неча холларда енгиллаштирилган. Йил давомида Андижон вокеалари муносабати билан боглик бўлган барча судлар ташки кузатувчилар учун ёпик бўлган, бунинг окибатида ишлар хакидаги тўлик маълумотлар, шу жумладан судланувчиларнинг номлари ва хукмларнинг огирлиги аникланмаган.

Йил давомида хукумат 2005 йилнинг ноябрида Козогистондан депортация килинган саккиз нафар диндор мусулмонни суд килган (к. 1.d.-бўлим). Маъмурлар кайтиб келган тўккиз кишидан бири бўлмиш Шоирмат Шорахметовга нисбатан тиббий тусдаги мажбурий чорани кўллашган ва уни психатрик шифохонага жўнатишган ва суд процессига кўйилмаган. Уларнинг кўпчилиги тошкентлик эътиборли диний шахс, 1995 йилда лавозимидан четлаштирилган ва Козогистонга кетиб колган ва март ойида учинчи мамлакатда кочок сифатида жойлаштирилган имом Обидхон Назаровнинг издошлари бўлган. Назаровнинг издошлари хукуматнинг экстремизмга карши курашида катъий нишон бўлишган. 12 апрелда жиноий ишлар бўйича Тошкент шахар суди кайтиб келган икки кишини, Шарофиддин Латипов билан Нозим Рахмоновни диний экстремистик ташкилотга аъзоликда айблаб суд килган ва олти йилга камок жазосига хукм килган. 15 сентябрда жиноий ишлар бўйича Тошкент вилоят суди энг таникли судланувчи имом Рухиддин Фахруддиновни диний экстремизмда ва 2004 йилда Тошкентдаги ва Бухородаги террористик портлашлар муносабати билан терроризмда айблаб, уни 17 йилга камок жазосига хукм килган. Кайтиб келган ана шу гурухдаги бошка судланувчилар ўртача олти йилга якин озодликдан махрум килиндилар. Судлар ташки кузатувчилар учун расмий равишда ёпик деб эълон килинмаган бўлсада, суд сокчилари кузатувчиларни суд залига кўймадилар.

3 ва 11 августда Тошкент вилоят судлари иккита алохида суд процессида жами бўлиб 29 нафар эркакни ХТга аъзоликда айблаб суд килганлар ва уларни бир йилдан 13 йилгача бўлган муддатларга камок жазосига хукм килган. Процесслардан бирида айрим судланувчилар уларни каттик калтаклашлар билан айбни бўйниларига олишга мажбурлаганликлари хакида кўрсатмалар беришган (к. 1.c.-бўлим).

Мусулмонларни ўз динига ёки этник мусулмон вакиллари аъзо бўлган ўз жамоаларига даъват этган христианлар кўпинча расмий таъкибларга, хукукий чораларга ёки баъзи холларда ёмон муносабатларга дуч келишган. Конун ўз динига огдиришни такиклайди ва диний адабиётларни мамлакатга олиб кириш хамда таркатишни катъиян чеклайди. Ўзбекистонда жамият умуман олганда диний хилма-хилликка багри кенглик билан муносабатда бўлади, лекин диний огдиришга эмас. Хукумат амалдорлари айникса Иегова Гувохларини ва Элликчиларни экстремистлар ва “жахтли миссионерлар” деб атайдилар ва уларни таъкиб киладилар. Хукумат тўртта гарбий НХТ ходимларини - Марказий Осиё Эркин Алмашуви (CAFE), Крослинк Девелопмент Интернейшнл, Таълим Оркали Глобал Хамкорлик хамда Таълим ва Ривожланиш бўйича Шериклик (PAD) ходимларини ноконуний диний фаолиятда, шу жумладан динга огдириш ишларида айблади, бу эса ана шу ташкилотларни ёпиб кўйиш учун асос бўлди (к. 2.b.-бўлим). Гарчи улар дин асосида ташкил этилган бўлсалар-да, уларнинг барчаси ўз ишлари давомида бирон-бир диний фаолият билан шугилланишганини рад этганлар.

12 апрелда Тошкентда, Каршида ва бешта бошка шахарларда ўтказилган кўшма рейд давомида хар йили ўтказиладиган мукаддас черков кунида Иегова Гувохлари аъзоларидан тахминан 100 киши ибодат пайтида хибсга олинган. Худди шундай рейдлар 2005 йил мартида худди шундай ибодат пайтида амалга оширилган. Иегова Гувохлари рейдлар чогида милиция шафкатсизлик килган бир неча холлар хакида хабар килишган. Иегова Гувохларининг хабарларига кўра, кўлга олинганларнинг кўпчилиги кун давомида кўйиб юборилган, айримларига маъмурий жарима солинган. 26 апрелда маъмурлар Россия фукароси бўлган адвокатни Тошкент аэропортига келиб кўнганидан кейин депортация килганлар, у гурух аъзоларини судда химоя килиш учун Каршига келаётган бўлган.

Хабарларга караганда, икки холатда маъмурлар Вифания Баптистлар черкови аъзоларини сабабини кўрсатмаган холда депортация килишган. Депортация килинган икки киши хам бир неча йил мобайнида Тошкентда яшаган бўлган. Улардан бири Россия фукароси, иккинчиси фукаролиги бўлмаган шахс бўлган (к. 2.d-бўлим).

Давлат ОАВ Евангелик христианлигига ва миссионерлик фаолиятига карама-карши туриш сиёсатини таргиб килдилар. 30 ноябрда ва 1 декабрда давлат телевидениеси оркали икки кисмдан иборат “Мунофиклик” деб аталган хужжатли фильм намойиш этилди, ва унда Евангелик христиан гурухлари тўгрисида, шу жумладан элликчилар черкови хамда Иегова Гувохлари хакида гап борди. Фильмда ана шу гурухларга “хатарли” деб таъриф берилди ва хорижий НХТлар мурожаат килганларни “маънан кашшок манкуртларга” айлантириш ва диний низоларни келтириб чикариш максадида мамлакатда хайри-эхсон кўриниши остида миссионерлик фаолиятини олиб борган деб тахмин килинган.

Конун расмий рухсатномаси мавжуд бўлган диний мактаблар ва давлат тасдиклаган ўкитувчиларга диний таълим беришни чегаралайди ва вояга етмаганларга уларнинг ота-онаси рухсатисиз хусусий ўкитиш ёки билим беришни такиклайди. Бирок, ота оналарнинг ўз фарзандларига диндан таълим олишидаги харакатларига фаол тўскинлик килишлар хакида хабарлар олинмади. 26 июнда, Янги Аср газетасининг хабар беришича, маъмурлар Тошкент вилоятида болалар учун диний мактабни ёпиб кўйганлар ва икки ўкитувчини диний экстремистик ташкилотга алокадорликда айблашган.

Барча диний адабиётлар давлат диний цензори томонидан тасдикланади. Хукумат диний адабиётларнинг нашр этилиши, четдан келтирилиши ва таркатилишини назорат килди, ўзбек тилидаги христиан дини адабиётини босишга ёки четдан олиб келишга кўндирмокчи бўлди ёки баъзида тўскинлик килди, гарчи “Инжил” кўплаб бошка тилларга таржимада бор эди. Хукумат хар бир махаллий нашрда чоп этаётган органнинг номи кўрсатилишини, масалан, “мазкур китобни нашр этиш учун Диний ишлар кўмитасидан рухсатнома олинди” ёки “мазкур китоб Диний ишлар кўмитаси томонидан тавсия этилади” каби иборалар бўлишинини талаб килди. Экстремистик деб саналган адабиётларга эга бўлиш хибсга олиниш ва айблашга асос бўлиши мумкин эди. Конунга хилоф равишда четдан келтирилган диний адабиётлар мусодара килинган ва йўк килинган.

22 июнда Президент Каримов диний адабиётларга тааллукли конунларга ўзгартишлар киритиш тўгрисидаги конунга имзо чекди. Маъмурий жавобгарлик тўгрисидаги кодекга киритилган ўзгартишларда ”диний мазмундаги материалларни конунга хилоф равишда нашр этиш, саклаш, олиб келиш ёки таркатиш” чоп этиш ва таркатиш материалларини ва воситаларини мусодара килиш билан бирга жисмоний шахслар учун энг кам иш хакининг 20дан 100 бараваригача бўлган микдордаги ёки мансабдор шахслар ёки ташкилотлар учун энг кам иш хакининг 50дан 100 бараваригача бўлган микдордаги жарима кўзда тутилган. Жиноят кодексининг ана шундай конун бузилишларига тааллукли моддасига киритилган ўзгартишлар маъмурий жавобгарлик кўлланилгандан сўнг такроран конун бузилишига йўл кўйганлик учун энг кам иш хакининг 100дан 200 бараваригача микдордаги жаримани, ёки уч йилгача ахлок тузатиш ишларига жалб килишдек жазо чорасини жорий этади. Жиноят кодексига ва Маъмурий жавобгарлик тўгрисидаги кодексга бир вактнинг ўзида киритилган бошка ўзгаришлар “иркий ва диний душманликни келтириб чикарувчи адабиётлар”ни яратганлик ва таркатганлик учун жазо кўзда тутилган.

Хукумат Европада Хавфсизлик ва Хамкорлик Ташкилоти (ЕХХТ) 2003 йилги Эксперт Хайъатининг тавсияларидан биронтасини хам тадбик этмаган, Эксперт Хайъати динга оид конунлар ва меъёрий-хукукий хужжатлар халкаро хукук нормаларини бузган, деган хулосани берган. ЕХХТ, жумладан, динга огдириш, хусусий диний таълим бериш такикланганини хамда рўйхатга олинмаган диний ташкилотларнинг фаолияти конун билан такиклаб кўйилганини эслатиб ўтган.

Хукумат хажга юбориш учун танлаб олинган 5000 мусулмон фукарога логистик ёрдам кўрсатган. Хукумат барча зиёратчилардан белгилаб кўйилган тахминан 2400 АКШ доллар нархга (3 миллион сўм), расмий равишда ташкил этилган гурух таркибида боришни талаб килган. Форум 18 Янгиликлар Хизматининг хабарига кўра, хаж зиёратига рухсатнома олган зиёратчилар сони Саудия Арабистони берадиган квота бўйича мумкин бўлган микдорнинг жуда кам улушини ва хохловчи фукароларнинг кам кисмини ташкил этган. Хабарларга кўра, зиёратга боришга ариза бериш учун фукаролар йигинларининг хамда бошка давлат органларининг розилигини олиш талаб килинган. Бирок, танловнинг эълон килинган меъзонлари мавжуд бўлмаган.

Ижтимоий суиистеъмоллар ва камситиш холлари

Мусулмонларга карши, айникса мусулмонликдан христианликка ўтган ўзбек миллатига мансуб кишиларга карши камситиш холлари хакида хабарлар кўп бўлган. Келиб чикиши ўзбек бўлган Андижондаги Элликчилар Евангелия черкови пастори Бахтиер Тўйчиев уни маъмурлар тез-тез таъкиб этиб туришгани, шу жумладан ўз уйидан хайдаб чикариш билан тахдид килишгани хакида хабар берган.

Яхудийларга карши камситиш холлари хакида хабарлар бўлмаган. Саккизта Яхудийлар конгрегацияси рўйхатга олинган ва Жахон Яхудийлар Конгресси асосан Тошкент, Самарканд ва Бухорода яхудий ахолисининг тахминан 20.000 вакили истикомат килаётганини хисоблаб чиккан. Уларнинг сони эмиграция туфайли, кўпгина холларда иктисодий сабаблар билан кискариб борган. Аввалги йиллардагидан фаркли ўларок, ХТ аъзолари антисемитик варакаларни таркатганликлари хакида хабарлар бўлмаган. Аммо диний матбуот 25 февралда Тошкент яхудийлари жамоасининг рахбари Авраам Ягудаев бошидан яраланиб ўлганлиги хамда 8 июнда тошкентлик машхур раввиннинг котибаси Карина Лойфер ва унинг онаси ўлдирилганлиги хакидаги хабарларни мулохазалар билан бирга дастлаб эълон килган, дастлабки тергов мазкур ўлимларда антисемитик тус йўк, деб кўрсатган.

Батафсилрок маълумотни Диний эркинлик бўйича халкаро хисоботдан кўриш мумкин.

d. Мамлакат ичида эркин харакат килиш, чет элга саёхат, эмиграция ва ватанга кайтиш

Конституция ва конун мамлакат ичида ва чегарадан ташкарида эркин харакат килишни кафолатлайди, бирок, амалда хукумат бундай хукукка каттик чеклов кўйган. Бошка шахарга кўчиш учун махаллий хукумат аъзоларидан рухсат олиш талаб этилади. Хукумат камдан-кам холларда Тошкентга кўчиб ўтишга рухсат берган. Махаллий кузатувчиларнинг хабарларига кўра, кўчиш учун зарур бўладиган хужжатларини олиш учун 80 долларгача (100.000 сўм) пора зарур бўлган.

Хукумат фукароларнинг четга элга чикиши ёки эмиграция учун чикиш визаси олишни талаб этади, умуман хукумат уни оддий холдек берган аммо махаллий хукумат одамлари бунинг учун кўпинча кичик микдорда пора сўрайди. 2005 йилда хукумат фукароларнинг мамлакатдан чикишлари учун уларнинг яшаш жойларидаги махаллий маъмурлардан махсус мухр урдириб келишларини талаб этадиган янги рўйхатга олиш тизимини жорий этди. Фукаролар умуман кўшни мамлакатларга чикишга мувафак бўлдилар ва янги мухр талаби хамма жойда бир хил кўлланилмади. Афгонистонга ер усти транспортлари оркали ўтиш кийинлигича колди, чунки хукумат Сурхондарё вилоятининг Афгонистон билан чегарадош катта кисмида, жумладан, чегарадош Термиз шахрида харакат чекловларни давом эттирган. Фукаролар чегарадан ўтиши учун миллий хавфсизлик хизматидан рухсатнома олишлари зарур бўлган, лекин афгонлардан Ўзбекистон худудига савдо-сотик учун визадан ташкари бошка рухсатномалар талб килинмаган.

Йил давомида баъзи холларда хукумат журналистларга ва хукукни мухофаза килувчи фаолларга виза беришда рад этилган. Март ойи охирларида маъмурлар журналист Алишер Таксановга чикиш визасини беришга рад этдилар ва 12 майда хукумат Tribune.uz янгиликлар веб-сайтининг бош мухаррири Аъло Хўжаевга виза беришдан бош тортган (к. 2.a.-бўлим). Маъмурлар ўз хатти-харакатларини журналистларнинг хорижга чикишлари максадга мувофик эмас, деган даъволар билан оклаганлар. Августда мустакил журналист Жамшид Каримов чикиш визасини олиш учун мурожаат этган; маъмурлар унинг паспортини олиб кўйишган ва 12 сентябрда уни хибсга олишган ва психатрик муассасага жўнатиб юборишган (к. 1.c. ва 2.a.-бўлим).

Чет элликлар одатда муддати ўтмаган виза билан мамлакат ичида тўсиксиз харакат кила олганлар, бирок, ташриф буюрувчилардан Афгонистон билан чегарадош Сурхондарё вилоятига кириш учун махсус рухсатнома талаб этилган.

Хукумат органлари баъзи холларда чет эллик дипломатларни ва баъзи чет эллик фукароларни, сиёсий сабабларга кўра, мамлакатга киришини кечиктирганлар ва бунга тўскинлик килганлар. Бундай холатга учраганлар орасида фукаролик ишлари бўйича россиялик адвокат хам бўлган, у Тошкент аэропортига келиши билан оркага кайтариб юборганлар, адвокат Иегова Гувохлари аъзоларини суд процессида химоя килиш учун келганди (к. 2.c.-бўлим).

Конун куч ишлатиб мамлакатдан чикариб юборишни очик-ойдин такикламайди; хукумат хам бундан фойдаланмайди. Лекин шунга карамай, маъмурлар августда Вифания баптист черковининг икки аъзосини сабабини кўрсатмаган холда Россияга жўнатиб юборишган. Депортация килинган хар иккала киши бир неча йил мобайнида Тошкентда яшаган; улардан бири Россия фукароси бўлган, иккинчиси фукаролиги бўлмаган шахс (к. 2.c.-бўлим). Йил охиригача мухолифатдаги бир неча сиёсий арбоблар хамда хукук мухофазачилари ихтиёрий кувгинда колишган.

Конун икки фукароликка рухсат бермагани боис, эмиграция ва ватанга кайтиш чегараланган. Амалда, юртга кайтаётган фукаролар хукумат органларига чет элда юрганда бошка фукаролик олмаганини исботлашлари керак бўлган, еки жиноий таъкиб килинганлар. Амалда фукаролар кўпинча икки фукароликка эга бўлган ва хеч бир муаммосиз у ёкдан бу ёкка бориб-келиб юрган. Айрим холларда, шунга кадар эмиграция килган ва/ёки чет элдалик вактида хорижий фукароликни олган ва Ўзбекистонга бориш учун рухсатнома режими кўлланилган Совет Иттифокининг собик республикаларига бориб юрган шахслар чикиш вактида кийинчиликларга дуч келишган.

Кочоклар химояси

1951 йилдаги Кочоклар мавкеига тегишли БМТ Конвенциясига хамда унинг 1967 йилдаги Протоколига мувофик, кочокларга бошпана бериш ёки кочок мавкеини бериш тўгрисида конун мавжуд эмас ва хукумат бу борада кочокларни химоя килишни таъминлашга оид тизим ишлаб чикмади. Амалда, хукумат кочокни таъкибга учраши мумкин бўлган мамлакатга мажбуран жўнатиш (refoulement) холатига карши баъзи химояларни таъминлаган. 1999 йил келишувига асосан, хукумат БМТнинг Кочоклар Ишлари бўйича Бош Комиссарлиги Бошкармаси (БМТ КИБКБ) томонидан кочок мавкеи берилган шахсларнинг мамлакатдан чикиб кетишларига мажбур килмади. Хукумат аввалги йиллардан фаркли ўларок, кочоклар ва бошпана изловчиларга кўмак беришда БМТ КИБКБ билан деярли хамкорлик килмади.

17 мартда хукумат БМТ КИБКБ га Тошкентдаги ваколатхонасини бир ой муддат ичида ёпишга фармойиш берган, бунда агентлик ўз вазифасини бажариб бўлди, деб кайд этган. Илгарирок хукумат 2005 йил майда Андижон вокеалари окибатида Киргизистонга кочиб кетган ўзбекистонлик кочокларга ёрдам берганлиги учун агентликни танкид килганди. БМТ КИБКБ ёпилганидан сўнг апрелда БМТ Тараккиёт Дастури (БМТТД) КИБКБ нинг гуманитар вазифаларидан айримларини ўз зиммасига олган ва йил охирида мамлакатда колган тахминан 1800 кочокларга янги истикомат жойларини бериш ва уларни ўрганиш бўйича кўмаклашишни давом эттирган.

Хукумат афгон ва тожик кочокларни иктисодий мигрантлар сифатида кўриб, улар ўз мавкеларини худди конуний резидентлар каби мувофиклаштиришни истаб мурожаат килишганда, уларни таъкиб этган ва улардан пора талаб килинган. Бундай кишилар хужжатлари жойида бўлмаган такдирда, мамлакатдан чикариб юборилиши мумкин эди. Тожик кочокларининг кўпчилиги этник ўзбеклардир; афгонларга караганда тожик кочоклари ерлик ахолига киришиб кетган ва махаллий ахоли хам уларни кўллаб-кувватлаган. Гарчи кўпгина тожик кочоклари ижтимоий жихатдан камситилмаса-да, лекин улар расмий равишда давлатсиз бўлиб колиши мумкин эди, чунки кўпларида хозирги Тожикистоннинг эмас, балки Совет парспорти бор эди, холос. Гарчи хукумат афгон кочокларига багрикенглик килса-да, улар химоя килинишда катор муаммоларга дуч келишмокда. Махаллий милиция томонидан БМТ КИБКБ мандатига эга бўлган Афгонистонлик кочокларга такиб килинганлиги ва кўлга олинганликлари хакида хабарлар бўлган; бирок муаммонинг кўлами номаълум. БМТ КИБКБ хабарига кўра, афгон кочоклари конуний ишга жойлашишга хакли эмас, шу боис улар яшаш учун чекланган воситаларга эга.

Хукумат БМТ КИБКБ химояси остида бошка мамлакатларда турган фукароларни ўша мамлакатлардан зўрлик билан кайтариш учун бир неча бошка мамлакатга босим ўтказган. 14 февралда Украина маъмурлари Ўзбекистон хукуматидан кочиб бошпана излаган ўн кишини Ўзбекистонга дастлабки хибсга олиш учун кайтариб юборган ва маъмурлар уларни Андижон вокеаларига алокадорликда айблаган. Июлда ўн икки нафар Андижон вокеаларидан кейин мамлакатдан кочиб кетган кочоглар бошка учинчи давлатдан уйга кайтиб келди, уларга бошка давлатда янги бошпана беришган эди. Хукумат маъмурлари ана шу кочокларнинг кариндошларига уларни уйларига кайтаришга мажбурлашлари учун босим ўтказганлар. 9 августда Киргизистон маъмурлари Андижон вокеаларидан кейин кочиб кетган КИБКБ мандатига эга бўлган тўрт нафар кочок - Жахонгир Максудовни, Расул Пирматовни, Одилжон Рахимовни ва Ёкуб Тошбоевни, шунингдек пошпана излаган битта шахс – Фаёзжон Тожихалиловни дастлабки хибсда ушлаб туриш учун кайтариб юборганлар. 24 октябрда Россия маъмурлари пошпана излаган шахс Рустам Мўминовни кочок макомини олиш учун БМТ КИБКБга мурожаат килгач, мамлакатга кайтарганлар. Ўзбекистон хукумати Мўминовни Андижон вокеаларига алокадорликда айблади. Илгарирок, 2005 йилнинг ноябрида Козогистон маъмурлари бошпана излаган Ўзбекистонлик тўккиз кишини кайтариб юборганлар, уларнинг айримлари БМТ КИБКБда рўйхатга олинган бўлганлар (к. 1.c., 1.d., ва 2.c.-бўлимлари). Бу гурухда Тошкентлик собик имом Рухиддин Фахруддинов хам бор бўлган. Истисно деб кайд этилган факат икки кишидан бошка кайтиб келган шахслар бутунлай алокасиз хибсда ушлаб турилган, ва хукумат уларнинг кариндошларига ёки бошка бегона шахсларга улар сакланаётган шароитлардан бохабар бўлишга имкон бермаган.

2005 йилда Хьюман Райтс Вотч, Халкаро Амнистия ва бошка манбаларга караганда, хукумат одамлари Андижон вокеаларидан кейин мамлакатни тарк этган фукароларнинг кариндош-уругларига босим ўтказган ва уларни Киргизистондаги кочоклар лагерига юбориб, кариндошларидан оркага кайтишни сўрашга мажбур килган. Ўзбекистон хавфсизлик кучлари Кигизистондаги лагерларнинг атрофларида кезиб юрганлар ва айрим холларда фукаролик кийимларида кочоклар орасига кириб, уларни лагердан куч билан олиб кетишга уринганлар.

3-бўлим. Сиёсий хукукларга риоя этиш: фукароларнинг ўз хукуматларини ўзгартириш хукуки

Конун фукароларга ўз хукуматларини ўзгартириш хукукини беради; бирок амалда буни тинч ва демократик воситалар билан амалга ошириб бўлмаган. Хукумат ўз фикрини ифода этиш эркинлигини чегаралаб, муxолифатни репрессия килган (к. 1.с., 1.d. ва 2.а. бўлимлар). Хукумат ўта марказлашган бўлиб, фармонлар чикариш, конун лойихаларини такдим этиш, шунингдек хукуматдаги барча лавозимларга тайинлаш, иктисоднинг аксарият кисмини ва хавфсизлик кучларини тўлалигича бошкариш каби кенг ваколатларга эга бўлган Президент Каримов, хамда ижро этувчи хокимият органлари томонидан бошкарилади.

Сайлов ва сиёсий жараёнда катнашиш

Президент Каримов 2000 йилда иккинчи муддатга кайта сайланган. ЕXХТ эркин ва одил сайловолди шароити яратилмагани боис, президент сайловларини кузатишдан бош тортган. 2002 йилдаги кўплаб халкаро ташкилотлар ва хорижий элчиxоналар кузатишни рад этган референдум, президентлик муддатини беш йилдан етти йилга узайтирди. 2004 йил декабрида парламентнинг куйи палатасига сайловлар бўлиб ўтди; ЕXХТнинг кам сонли кузатувчиларига караганда, бўлиб ўтган сайловлар демократик сайловлар xалкаро андозаларига етарли даражада жавоб бермаган. Январь ойида парламентнинг янги юкори палатаси – Сенат ташкил этилган; палатанинг 100 аъзосидан 84 нафари вилоятларнинг конун чикарувчи органлари томонидан танланган ва колган 16 нафари Президент Каримов томонидан шахсан тайинланган. Парламентнинг тўгридан-тўгри овоз бериш йўли билан сайланадиган куйи палатасида кўпчилик ўринларни рўйхатдан ўтган ва хукумат тарафдори бўлган бешта партия эгаллаган; колган ўринларни ана шу хукумат тарафдорлари бўлган партиялар билан боглик бўлган номигагина мустакил сиёсатчилар эгаллашган. 2004 йил парламент сайловларида факат хукумат кўмаги билан тузилган ва Президент Каримовга содик бўлган партиялар иштирок этишига руxсат этилган. Кўплаб хукумат одамлари мамлакатдаги энг катта хисобланган Ўзбекистон Xалк Демократик Партиясининг аъзолари бўлишган. Хукуматнинг мухим карорларини кабул килишда асосан Президент Каримов ва бошка хукумат рахбарлари хукмронлик килган, партиялар эса бунда сезиларли роль ўйнаган кўринмайди.

Конун муxолиф партиялар ташкил этиш, улар томонидан номзодларни илгари суриш ва кампаниялар уюштиришни нихоятда кийинлаштириб юборган. Янги партияни рўйxатга олиш учун йигирма мингта имзо тўплаш талаб килинади. Номзодни рўйxатга олиш тартиби хам мураккаб бўлиб, Марказий Сайлов Комиссияси (МСК) рўйxатга олишни рад этиши мумкин. Президентликка номзод рўйxатдан ўтиши учун 700.000 имзо тўплаш талаб этилади ва рўйхатга олинмай туриб кампания бошлаш такикланади. МСК президентликка номзодларни “xалк соглиги ва маънавиятига зарар келтиради” деб топса, уларнинг номзодлигини рўйхатга олишни рад этиши мумкин. Рўйxатга олиниши рад этилган партиялар ва номзодлар МСК карори устидан шикоят килиш хукукига эга эмас. Конун Адлия Вазирлигига партиялар фаолиятини суд карорисиз 6 ойгача муддатга тўxтатиб кўйиш ваколатини беради. Шунингдек хукумат рўйхатдан ўтган партияларни молиялаштиришни назорат килиш йўли билан уларни бошкаради. Вазирлар Махкамаси 2005 йил мартида Адлия Вазирлигига сиёсий партияларга давлат маблагларининг келиб тушишини назорат килиш ваколатини берадиган фармон кабул килди. Фармонга кўра, Адлия Вазирлиги партияларнинг парламентдаги фракциялари хажмига кўра хамда Вазирликнинг, жумладан партия ўз низомига мувофик ишлаётганлиги хусусидаги фикрига асосланиб, партияларни молиялаштиришга хар ойда тузатишлар киритиши мумкин.

Рўйxатга олинган сиёсий партиялардан ташкари, 300 ва ундан ортик аъзоси бўлган фукаролар ташаббускор гурухлари парламентга ва президент сайловига номзодларини ўртага кўйишлари мумкин. Ташаббускор гурухлар сайлов участкасидаги камида 8 фоиз сайловчининг имзосини такдим этиш оркали парламентга ўз номзодини кўйишлари мумкин. Президентликка номзодлар учун 150 мингта имзо рўйхатини такдим этиш талаб килинади. Рўйxатга олинган партиялар ёки ташаббускор гурухлардан ташкари, ташкилотларга сайловолди кампаниясида катнашиш такикланган ва номзодларга факатгина сайлов комиссиялари ташкил этган учрашувларда катнашишга руxсат берилган. Президентликка сайловолди кампанияси пайтида плакатларни тайёрлаш ва чикариш хукукига факатгина МСК эга.

Конун судьялар, прокурорлар, МXX мансабдор шахслари, харбий хизматчилар, чет эллик фукаролар ва фукаролиги бўлмаган шаxсларни сиёсий партияга аъзо бўлишини такиклайди. Конун мамлакат суверенитети, яхлитлиги ва хавфсизлигига тахдид солувчи; шунингдек фукароларнинг конституцион хукук ва эркинликларига карши бўлган; уруш ёки ижтимоий, миллий, ёки диний адоват кўзгатувчи, ёки хукуматни агдариб ташлашни кўзловчи; диний ёки этник негизга асосланган партиялар тузишни ман этади.

Хукумат рўйxатга олинмаган сиёсий ташкилотлар аъзоларини кўпинча таъкиб килган (к. 2.b.-бўлим). Ноябрда Бирлик мухолифат партияси рўйхатга олишлари учун Адлия вазирлигига олтинчи марта мурожаат килган. Хукумат Бирлик муxолиф партиясини бешинчи марта охирги сафар 2005 йил апрелда рўйxатга олмаган. 2005 йил Андижон вокеалари муносабати билан хибсга олинган ва камокка ташланганлар орасида Бирлик аъзолари хам бўлган. Тўртта рўйхатга олинмаган партиялардан учтасининг рахбарлари Мухаммад Солих, Эрк, (1999 йилда сиртдан терроризмда айбланиб судланган), Абдурахим Пўлат, Бирлик, ва Озод Дехконлар партияси рахбари Бобур Маликов кўнгилли кочкинликда колишган.

Парламентнинг куйи палатасининг 120 аъзосидан 21 нафар аёл бўлган, 100 кишилик Сенатда эса 15 нафари аёл бўлган. 28 аъзога эга Вазирлар Махкамасида бир нафар аёл бўлган.

Парламентнинг куйи палатасида 9 нафар этник озчилик вакиллари ўрин эгаллаган, сенатда эса 15 нафар; Вазирлар Махкамасидаги миллий озчилик вакилларининг сони хакида маълумот бўлмаган.

Хукуматда коррупция ва транспарентлик (шаффофлик)

Жамиятда, хусусан ижро этувчи хокимиятда коррупция мавжудлиги хакидаги тушунча омма орасида кенг таркалган. Абитуриентлар нуфузли ўкув муассасаларида ўкишга пора бериб кира олиши хакида кўплаб манбалар хабар килган. Бундан ташкари, йўл харакати хавфсизлиги тизимида пора олиш кенг таркалгани билан бир каторда, фукаролик ишлари бўйича суд жараёнларида судьяларга пора бериш оркали суд жараёни натижаларига таъсир кўрсатиш холлари хакида хабарлар бўлган. Лекин шу билан бирга, алохида холларда коррупцияда айбланган махаллий маъмурлар ва милиция хукумат одамларининг ишдан четлатилгани хакида хабарлар бўлган.

Конунга кўра, барча хукумат идоралари фукароларга уларнинг эркинликларига таъсир ўтказадиган хужжатлар, карорлар ва бошка материалларни текшириш имкониятини бериши керак, Бирок амалда хукумат бу каби хукукларга камдан-кам холларда риоя этган. Умуман олганда, жамоатчилик хукуматга тегишли ва одатда омма учун очик бўлган маълумотлардан xабардор бўлмаган. 2004 йил июнь ойида 19-модда: Фикрни эркин ифода этиш учун глобал кампанияси нодавлат ташкилоти мамлакатдаги давлат сири ва аxборот эркинлиги тўгрисидаги конунларни тахлил килувчи ахборотини чикарди, ва унда мамлакатда маxфий хисобланган ва шу тарика давлат томонидан химоя килинадиган маълумотлар тури шу кадар кенгки, деярли барча маълумотлар махфий хисобланади, дея xулоса килган.

4-бўлим: Инсон хукуклари бузилиши холлари юзасидан халкаро ва нохукумат ташкилотлар олиб борадиган текширувларга хукуматнинг муносабати

Мамлакатда бир неча махаллий инсон хукукларини химоя килиш гурухлари фаолият олиб боради, аммо хукумат репрессиясига дучор бўлиш хавфи уларнинг фаолиятини чегаралаб кўйган. Хукумат инсон хукуклари химоячиларини кўпинча тазйик остига олган, хибсга олган ва жавобгарликка тортган.

Иккита махаллий нодавлат ташкилоти - Эзгулик ва Инсон хукуклари бўйича мустакил ташкилот хукумат томонидан рўйхатга олинган; бирок бошка ташкилотлар рўйхатга олинмаган, лекин милий ва махаллий даражада фаолият юритишда давом этган. Хукумат куйидаги ташкилотларга, яъни “Узбекистон инсон хукуклари жамияти” (ЎИХЖ), “Мазлум”, “Оналар ўлимга ва кийнокка карши” ташкилотларини рўйхатдан ўтказишни рад этиб келдилар. Инсон хукукларини химояловчи ташкилотларини рўйхатдан ўтказиш кўп сабабларга асосан рад килинган, масалан мурожатномадаги граматик хато бўлишт мумкин. Бу ташкилотлар конуний макомга эга бўлмасаларда, амоо ўз фаолиятини кийинчилик билан бўлса хам давом эттирдилар. Рўйхатдан ўтмаган гурухлар офисларни ижарага олишда ёки молиявий операцияларни амалга оширишда кийинчиликка учраган, уларга банк хисоб ракамлари очиб берилмаган ва натижада молиявий кўмак олиш кийинлашган. Рўйхатга олинмаган гурухни рахбарияти хукуматнинг таъкиб килиши учун бахона бўлган.

Июн ойида Адлия вазирлиги иккита Бухорода жойлашган инсон хукуклари ташкилоти бўлмиш Бухоро Гуманитар юридик маркази ва Бухоро тиббий ассоциациясини епишга карор килди. Икки ташкилот хам четдан ёрдам олган. 2005 йил май ойидаги Андижон вокеларидан сўнг, юзлаб нодавлат ташкилотлари, шунингдек кўпгина инсон хукуклари гурхлари ёпилишга мажбур бўлдилар (к.2.b.-бўлим).

Хукумат расмийлари вакти-вакти билан инсон хукуклари фаоллари билан учрашиб турган ва хукук химоячиларининг таъкидлашича, хукумат расмийлари билан тўгридан-тўгри богланиш оркали айрим хукукбузарлик холатлари ижобий хал этилган. Хорижий нодавлат ташкилоти 2004 йилда бошланган ва махаллий инсон хукуклари химоячиларига милиция вакиллари, камокхона маъмурлари ва хавфсизлик хизмати ходимлари билан учрашувлар ўтказиш учун имкон берадиган форум ташаббусини давом эттирди. Хукумат нодавлат ташкилотлари билан жуда чекланган холда хамкорлик килган.

Йил давомида милиция ва хавфсизлик хизмати махаллий инсон хукуклари химоячиларига ва нодавлат ташкилотларга нисбатан тазйик ўтказиши кучайган. Инсон хукуклари фаоллари ўз тадбирларини ўтказа олмаслиги учун милиция ва хавфсизлик кучлари уларга нисбатан пўписа килиш ва кўркитишдан фойдаланган. Номаълум шахслар уларга хужумларни уюштирдилар (к. 1.с.-бўлим). Хукумат инсон хукуклари химоячиларидан фаолларни доими хибсга олиб, худди Елена Урлаева мисолидагидек, уй хибисида сакладилар (к. 1.d.-бўлим). Баъзи холатларда хукумат бу фаолларни психатрик касалхонага жўнатдилар (к. 1.с.-бўлим), ёки уйдирма жиноий айбловлврни кўйдилар (к. 1.д.-бўлим). Бунга кўшимча равишда хукуматнинг расмий шахслари айрим фаолларни хукуматни обрўсини тўкиш максадида хорижий журналистлар билан тил бириктирганликда ошкора айбладилар.

12 январда Тошкент вилоят суди Эзгулик НХТдан Дилмурод Мухиддиновни 2005 йилги Андижон вокеалари муносабати билан антиконституциявий фаолиятда айблади ва уни беш йилга озодликдан махрум килди (к. 1.е.-бўлим). 7 январда ўша суд Андижондаги Апелляция НХТ аъзоси Саиджахон Зайнобиддиновни Андижон вокеалари муносабати билан экстремистик фаолиятда айблади ва уни етти йилга озодликдан махрум килди. (к. 1.d ва 1.е.-бўлимлар).

Маълумотлрга караганда, милиция март ойида инсон хукуклари химоячиси Шохида Йўлдошевани хибсга олган ва икки бор психиатрик даволанишга мажбур килган (к. 1.с.-бўлим). 6 мартда суд Ўт юраклар клуби НХТ раиси Мўътабар Тожибоевани айблаб тўккиз йилга озодликдан махрум килди. Кейинрок Тожибоевани хам мажбурий психиатрик даволанишга юборилди (к. 1.с., 1.d., ва 1.е.-бўлимлар).

20 апрелда хукумат органлари ЎИХЖ аъзолари бўлмиш Азам Фармонов ва Алишер Караматовни хибсга олиб уларни товламачиликда айблади. Гулистон жиноий суди 15 июнда уларни тўккиз йилга озодликдан махрум килди.

16 июнда хукук мухофазачиси фаолларидан бири Ёдгор Турлибеков “Президент шаънини ва кадр-кимматига тажовуз килганликда” айбланиб хибсга олинди. Инсон хукукларини химоя килиш фаолларининг айтишларича, айблар сиёсий бўлган. 30 июнь куни Жиззах суди Ўзбекистон инсон хукуклири мустакил ташкилоти фаоли Ўткир Пардаевга нисбатан безорилик айблови билан ахлок тузатиш колониясида муддатни ўташ шарти билан тўрт йилга озодликдан махрум килишга хукм килиди.

19 июлда Жизах суд ЎИХЖ фаоли Мамаражаб Назаровга нисбатан уч ярим йилга озодликдан махрум килишга хукм чикарди. Кўп холларда хукумат одамлари шундай амалларни инсон хукуклари масалаларини ёритган мамлакат журналистларига нисбатан кўллаганлар (к. 2.a.-бўлим).

18 августда 20 кишидан иборат махаллий хотин-кизлар гурухи инсон хукуклари химоячиси фаоли Бахтиёр Хамроевни Жиззахдаги уйига куч билан бостириб кирган ва уни хорижий дипломат хузурида калтаклашган. Хамроев милицияни чакирган, етиб келган милиция, хабарларга кўра, ёрдам бериш ўрнига кузатиб турган. Инсон хукукларини химоя килиш фаолларининг айтишларича, хужум милиция билан мутлако хамкорликда амалга оширилган. Хужум пайтида, улар Хамроевни ўз ватанига соткинликда айиблаганлар.

Хукумат халкаро инсон хукуклари нодавлат ташкилотларининг фаолиятини катъиян чеклаб кўйди, уларнинг ходимларини эса мунтазам равишда тазйик остига олди ва дўк-пўписалар килди. Йил давомида хукумат инсон хукуклари сохасида фаолият кўрсатувчи аксарият халкаро НХТларини, жумладан Фридом Хаус ва ABA/CEELIни ёпилишга мажбур этди (к. 2.b.-бўлим). Хусусан, расмий оммавий ахборот воситалари “Фридом Хаус” ташкилотини 2005 йил май вокеалари чогида хукуматни агдариб ташлаш максадида фитна уюштирган террорчиларни кўллаб-кувватлаганликда айблаган. Хукуматнинг расмий кишилари ва хукумат назорат килган матбуот кўп холларда халкаро НХТни Ўзбекистонга карши халкаро ахборот урушида катнашганликда айблади. Шу йил давомида давлат прокурорлари халкаро НХТ ва хукумат давлатга карши фаолиятда айблаган сиёсий мухолифат фаолларини химоя килган жамоатчи химоячилар ва хусусий юридик фирмалар каби уларнинг мамлакатдаги хамкор ташкилотларлининг фаолияти устидан жиноий текширувлар олиб борди.

26 апрель куни хукумат одамлари Россия фукароси бўлган адвокатни у Карши шахрига устиларидан суд жараёни бўлаётган Иегова гувохларини химоя килиш учун бораётганида Тошкент аэропортига етиб келиши билан хибсга олишди ва депортация килишди. (к. 2.c.-бўлим). 7 июлда Хьюман Райтс Уотч НХТида хукумат ўтказган аудитдан сўнг Адлия вазирлиги ташкилотни инсон хукуклари борасида мамлакатдаги ахволга доир “тарафкашлик ва гаразли” ахборот бахонасида танкид килди. 21 декабрь куни божхона органлари Хьюман Райтс Уотчнинг махаллий ходимини Тошкент аэропортида бир неча соатга ушлаб колиб унинг компьютерини тортиб олишди ва мамлакат хафвсизлигига тахдид солувчи хужжатлари олиб ўтишда айблашди. Йил охирига кадар текширув якунланмаган эди.

Хукумат халкаро органлар ва чет эл дипломатия миссияларининг фаолиятини чеклашда давом этди ва уларнинг фаолияти ва инсон хукукларига риоя килинишини кузатиш сиёсатини каттик танкид кидли. 17 март куни хукумат БМТ КИБКБнинг Тошкентдаги ваколатхонасини 2005 йил Андижондаги зўравонлик харакатлари окибатида бўлган ўзбекистонлик кочокларга ёрдам кўрсатгани учун каттик танкид килиб бу институтни ёпишга фармон берди (к. 2.d.-бўлим). Хукумат ЕХХТ диккат-эътиборини инсон хукукларига каратганини мамлакат ички ишларига номакбул аралашув деб бахолаб уни танкид килди. 1 июль куни, хукумат билан олиб борилган давомли музокаралардан сўнг, ЕХХТ Тошкентдаги офис/миссиясини кайта ташкил этиб инсон хукуклари дастурларини сезиларли даражада кискартиришга мажбур бўлди. Кўп холларда милиция ва хукуматнинг бошка органлари чет эл дипломатлари билан учрашган инсон хукукларини химоя килиш фаолларини таъкиб ва дўк-пўписа килдилар ва уларга чет элликлар билан алокари узишни буюрдилар. Хукумат баъзи чет эл дипломатларна аккредитация килишни рад этди, шу билан уларни мамлакатдан чикиб кетишга мажбурлади, ва бошкаларни рўйхатга олинмаган ташкилотлар аъзолари билан учрашганликлари учун танкид килди.

Хукумат халкаро хамжамиятнинг Андижонда 2005 йил май ойида бўлиб ўтган галаёнларни мустакил текширувини олиб бориш талабини рад килишда давом этди. Андижондаги одир бўлган май ойидаги галаенлар сунг, чет эл хукуматлари, БМТ, ЕХХТ, Европа Иттифоки, ва боўка халкаро ташкилотлар хукуматни мустакил халкаро текширув олиб боришга чакирдилар. Хукумат бу талабни двомий равишда рад этди ва бунинг ўрнига танланган дипломатлардан таркиб топган “дипломатик мониторинг гурухи”ни ташкил этди. Гурух аъзолари бош прокурорнинг ўзи ўтказган текширувлар хулосасини тинглаш учун вакти-вакти билан ўтказилган учрашувларга таклиф этилдилар. Гурух аъзоларига кўра, кузатув жараёни транспарент ўтмаган. 2005 йил июл ойида БМТнинг Кочоклар масаласи бўйича олий комиссари бошкармаси кўшни Киргизистондаги кочоклар лагерига юборилган миссия кузатувларига асосланиб хисобот эълон килди. Унда “ўз кўзи билан кўрган гувохларнинг изчил, ишончли кўрсатмалари шундан катъий далолат берадики... Ўзбекистон харбийлари ва хавфсизлик кучлари инсон хукукларининг жиддий бузилишини содир этган. Улар бўлиб ўтган тўкнашув вокеалири катли оммавийга тенглаштирилиши мумкинлигини истисно этмайди.” 11-15 декабрь мобайнидаги бир хафта давомида ЕИ вакиллари Андижон вокеаларини, кенгрок маънода инсон хукуклари масалаларини мухокама этиш, ушбу масалалар бўйича мунтазам мулокотни янгидан йўлга кўйиш максадида мамлакатга келиб турдилар. Йил охирига келиб тарафлардан хеч бири ушбу музокаралар натижасини эълон килмади.

Парламент кошида ташкил этилган Инсон хукуклари бўйича омбудсман офиси фундаментал инсон хукукларига риоя этишни кенгайтириш ва ушбу масалаларда жамоатчилик хабардорлигини оширишни, инсон хукукларига доир халкаро нормаларга мувофик равишда конун хужжатларини шакллантиришга ва тахмин килинаётган бузилишларда хал килишда кўмаклашишни ўз максади деб эълон килди. Омбудсман фукаролар ва хукумат орасидаги низоларда воситачи бўлиши мумкин хамда , лекин, давлат агентликлари карорларини ўзгартириш ёки маъкуллаш учун тавсиялар бериши мумкин, лекин амалда унинг тавсиялари мажбурий эмасдир. Мамлакатнинг барча вилоятларида, шунингдек Коракалпогистон Автоном Республикасида ва Тошкентда Омбудсманнинг вилоят идоралари бор. Йил давомида Омбудсман идораси кўриб чиккан юзлаб ишларнинг аксарияти лавозимни суиистеъмол килиш, мехнат ва ижтимоий таъминот масалалари билан боглик бўлган. Омбудсман хукумат одамлари томонидан инсон хукуклари энг жиддий поймол килиниши холлари кўрсатилган хисоботлар тайёрлаган; бундай хукукбузарликларнинг аксарияти милиция ва махаллий хукумат одамларининг ўз лавозимини суиистеъмол килиши билан боглик бўлган. Йил давомида Омбудсман идораси хукук-тартибот органлари, суд тизими вакиллари, чекларган микёсда халкаро НХТ вакиллари иштирокида ўз воситачилик вазифаси ва инсон хукукларини химоя килиш воситаларини мухокама этиш максадида учрашув ва конференциялар ўтказди. Йил давомида Омбудсман идораси айрим камокхоналарда махбусларга килинаётган муомалани кузатиш вазифаси билан вакилларини жорий этганлигини хабар килиб турди, шунингдек, коллеж ва универстетларда талабалар ва профессор-ўкитувчилар орасидаги низоларни хал килишда ёрдам кўрсатиш максадида омбутсман тармогини жорий этишни бошлаган.

Инсон хукуклари бўйича миллий марказ ахоли ва хукумат одамларига инсон хукуклари ва демократия борасида таълим берадиган, хамда хукумат инсон хукуклари борасидаги xалкаро мажбуриятларини бажариши хакида ахборот такдим этишни таъминлайдиган давлат агентлигидир. Кўпчилик кузатувчилар фикрига кўра, бу марказнинг фаолиятни на мустакил, на самарали бўлган.

5-бўлим: Камситиш, ижтимоий зўравонлик ва одам савдоси

Конун ирк, жинс, мехнатга кобилият, тил ёки ижтимоий маком негизидаги камситишни ман этади; конституция ирк, жинс, ногиронлик, тил асосида камситишни ман килади, аммо ногиронлик асосида камститшни таъкидлаб такикламайди. Бирок хотин-кизларга ва ногирон шахсларга нисбатан ижтимоий камситиш, шунингдек болаларга кўпол муносабатда бўлиш сакланиб колган.

Хотин-Кизлар

Хозирги вактда хам муаммо бўлиб колган оиладаги зўравонлик конунда алохида такикланмаган. Конун жисмоний тажовузни жазоласада, милиция ходимлари аёлларни зўравон эрлари устидан арз килишдан кайтарадилар ва зўравонлар камдан-кам холларда уйдан олиб кетилган ёки камалган. Хотинни уриш жиноят эмас, балки оиладаги шахсий масала хисобланиб, бундай ишлар кўпинча оила аъзолари ёки махалла оксоколлари томонидан хал килинади ва камдан-кам судга етиб боради. Махаллий хокимият зўравонлик муаммосини хал этишга эмас, балки эр-хотинни яраштиришга ургу бериб келган. 2002 йилги Хьюман Райтс Вотчнинг махалла кўмиталари бўйича хисоботига кўра, ушбу кўмиталар ажралиш жараёнида расман иштирок этмасалар хам, амалда аёллар кўпинча махалланинг розилигисиз ажраша олмаган, махалла кўмитаси эса камдан-кам холларда, хатто зўравонлик яккол мавжуд бўлган холларда хам розилик бермаган. Оиладаги зўравонлик муаммоси билан шугулланувчи аксарият нодавлат нотижорат ташкилотлар махалла кўмиталари билан хамкорликни ошириш максадида омалга оширилган бир канча ташаббуслардан сўнг махаллий хокимиятнинг таълим дастурлари бўйича хамкорлиги ошганини хабар килган. Айрим милиция ходимлари хам НХТлар дастурларида иштирок этган.

Конун жинсий зўрлашни такиклайди. Никохдаги жинсий зўрлаш конун томонидан юзаки равишда такикланган, аммо бундай ишлар судда кўриб чикилиши холлари бўлмаган. Маданий коидалар аёлларга ва уларнинг оилаларига жинсий зўрлаш хакида очик гапиришга йўл кўймайди ва жинсий зўрлаш холлари деярли хеч качон матбуотда ёритилмайди.

Аввалги йилларда бўлгани сингари уйдаги зўравонлик окибатида аёллар ва кизлар ўз жонига касд килишга уринганлар ёки шундай килганлар. Махаллий оммавий ахборот воситалари йил давомида Андижон вилоятида аёллар ва кизларнинг ўзини-ўзи ўлдиришига доир 54та ходиса хакида хабар берган. Бундай холларнинг аксарияти хабар килинмаган ва ушбу муаммонинг кўлами бўйича ишончли маълумотлар бўлмаган. Кузатувчилар таъкидлашича, ўз жонига касд килишнинг асосий сабаби анъаналарга кўра ёш келин устидан мутлак назорат киладиган эр ёки кайнона билан можаролар бўлиб келган. НХТ ўзларини ёкиб юборишдан кейин тирик колганлар учун бошпана ташкил килган ва айрим мансабдор шахслар, махалла кўмиталари, ва махаллий хокимият томонидан турли даражада хамкорлик мавжудлигини хабар килган.

2005 йилда мустакил матбуот ва хукукни химоя килувчи фаоллардан, согликни саклаш ходимлардан шундай хабарлар бўлганки, касалхоналарда, айникса Фаргона водийсидаги касалхоналарда аёллар тугиб бўлганидан кейин уларнинг бачадонини ўзбошимчалик билан олиб ташлаш ишлари амалга оширилган. Маъмурлар бундай амалиёт факат тиббиёт кўрсатмаларига караб бажарилган деб ишонтиришга уринсаларда, НХТ ва бошка манбалар тиббий зарурат бўлмаган кўпгина холларда шундай амалиёт килинганини хабар килганлар. Бошка холларда врачлар олдиндан розилик олмасдан ёки огохлантирмасдан аёлларда тукканидан кейин сал ўтибок бола бўлишдан саклайдиган контрацепция воситаларни ўрнатишганлиги хакида хабарлар бўлган. Йил давомида бундай амалиётга доир янги ходисалар бўйича хабарлар бўлмаган (к. 1.f.-бўлим).

Фохишалик конунда такикланган; аммо, бу айникса этник озчилик орасидаги кучайиб бораётган муаммо бўлган. Милиция органлари фохишаликка карши конунларни адолатсиз кўллаган; баъзи милиция ходимлари фохишалардан пул ундириш максадида зўравонлик ва тахдид килганлар.

Сексуал эксплуатация максадида хотин-кизлар билан савдо килиш муаммолигича колган (к. 5.-бўлим. Одам савдоси).

Конунда жинсий тегажоглик такикланмаган. Ижтимоий нормалар ва юридик чора-тадбирларнинг мавжуд эмаслиги мазкур муаммонинг кўламини бахолашни кийинлаштиради.

Конун хотин-кизларни камситишни такиклайди; бирок анъаналар, маданият ва дин уларнинг жамиятдаги ролини чеклаб кўйган, жуда кам сонли аёллар юкори лавозимларни эгаллаган ва ишлаб чикаришда ишлашади. Вазирлар Махкамасида Бош Вазир Ўринбосари жамиятда хотин-кизларнинг мавкеи масалалари билан шугилланиб келган ва Хотин-кизлар миллий кўмитасига бошчилик килади. Кўпчиликнинг фикрича, мазкур кўмита амалда самарасиздир, ва хатто хотин-кизларнинг хукуклари билан шугилланадиган НХТларнинг ишини кийинлаштирган.

Болалар

Хукумат умуман болалар хукуки ва таъминотига доир мажбуриятларини бажарган, аммо халк таълими ва согликни саклашга талабга мувофик маблаг ажратишни таъминламаган.

Конунда болаларга умумтаълим мактаблари оркали бепул мажбурий таълим олиш хукуки белгиланган. Амалда, етишмовчиликлар ва бюджет кийинчиликлари туфайли таълим билан боглик харажатларнинг кўпини оилалар ўзлари тўлашга мажбур бўлишган. Ўкитувчилар нихоятда кам маош олишган ва мунтазам равишда ўкувчил ва уларнинг ота-оналаридан тўловлар талаб килишган. Хукумат статистикасига асосан, болаларнинг 98 фоизи умумтаълим мактабни тугатган. Аммо, далиллар шуни кўрсатадики, иктисодий вазият ёмонлашиб бориши билан ўрта мактабларнинг ўрта ва юкори синф ўкувчиларининг мактабни ташлаб кетиш холлари кўпайган. БМТ Болалар Фонди (ЮНИСЕФ)нинг маълумотига кўра, ўрта мактабларда мактабга кабул килинишдан сўнгги давомат акс эттириладиган соф давомат ўгил болалар учун 70, киз болалар учун 73 фоизни ташкил килишини кўрсатади.

Хукумат согликни саклашга, жу жумладан болалар соглигига маблаг ажратган, ва ўгил болалар ва кизлар тенг шароитга эга бўлган. Таълимда бўлганидек, шифокорларнинг маошлари камлиги ва согликни саклаш сохасига етарли маблаг ажратилмаслиги хизматлар учун кенг камровли норасмий тўловлар тизими вужудга келишига олиб келган. Бу баъзи холларда ночорлар учун тиббиёт муассасаларга мурожаат килишга тўсик бўлган. Расман турар жойда рўйхатдан ўтмаган шахслар, масалан, уйи йўк болалар ва бошка мехнат мигрантларнинг болалари, давлат согликни саклаш идораларига мурожаат имконига эга бўлмаганлар.

Болаларга нисбатан зўравонлик одатда ички оилавий масала хисобланган муаммо бўлиб колаверган, холбуки махалла оксоколлари кўпинча махалла кўмиталари махаллада ўйгунлик ва тартиб саклаш ваколатлари доирасида фаол катнашганлар. Хукумат болаларга нисбатан зўравонликка карши чора-тарбирлар олиб бормаган, лекин одам совдосига карши ўтказилган чора-тарбирларда вояга етмаган курбонларни химоя килиш назарда тутилган.

Болаларнинг турмуш куриши мамлакатда кенг таркалмаган бўлсада, айрим кишлок худудларида баъзида 15 ёшли кизлар давлат томонидан расман тан олинмаган диний никох маросими ўтказилиб турмушга берилган. ЮНИСЕФнинг маълумотига кўра, жувонларнинг 13 фоизи болалар никохига тортилган.

Кизларни жинсий эксплуатация килиш максадида мамлакатдан ташкарига сотилиши ва кизларни мажбурий фохишалик билан шугулланиши холлари хабар килинган (к. 5-бўлим, Одам савдоси).

Хосил йигими пайтида, айрим мактаб ўкувчилари, айникса кишлок худудларида, пахта далаларида ишлашга мажбур килинган (к. 6.d.-бўлим).

Одам савдоси

Одам савдоси конунда такикланган, аммо конституцияда махсус такик белгилармага. Одам савдоси жиддий муаммолигича колган. Бир неча НХТларнинг маълум килишича, айрим мансабдор шахслар одам савдогарларидан пора олганлан; йил охирига кадар коррупцияга чалинган мансабдор шахсларга нисбатан тергов олиб борилганлиги ёки улар жиноий жавобгарикка тортилганлиги хакида хеч кандай хабар бўлмаган.

Мамлакат асосан аёллар ва кизларни жинсий эксплуатация килиш учун ва эркакларни мехнатга экплуатация килиш учун манбаи ва камрок микёсда транзит мамлакати бўлган. Ушбу муаммо кўлами бўйича ишонарли статистика бўлмасада, НХТларнинг таъкидлашича, мехнат учун одам савдоси жинсий эксплуатация учун одам савдосидан кўпрок учраган ва афтидан иктисодий шароит ёмонлиги учун янада кўпайиб борган. Халкаро миграция ташкилоти (ХМТ)нинг йил охирида бажарилган чамасига кўра, 500.000дан ортик Ўзбекистон фукароси хар йили мехнат ва жинсий эксплуатация максадидаги одам савдосининг курбонлари бўлади. Хотин-кизлар Бирлашган Араб Амирликлари (БАА), Кувайт, Бахрайн, Хиндистон, Исроил, Грузия, Малайзия, Россия, Жанубий Корея, Таиланд, Япония, ва Гарбий Европага фохишалик билан шугулланиш максадида борганлари хакида ишончли хабарлар бўлган. Уларнинг айримлари одам савдоси курбонлари бўлгани маълум килинган. Уларнинг баъзилари, гўё, одам савдоси курбонлари бўлган. Мехнат эксплуатацияси курбонлари кўпинча Козогистон ва Россияга курилишда, кишлок хўжалигида, ва хизмат кўрсатиш сохасида ишлаш учун сотилганлар. Эхтимол, Ўзбекистон транзит макони хисобланган мамлакатлар - Таиланд, Малайзия, Индонезия, Хиндистон, Корея, ва БААга кўшни мамлакатлар фукароларини транзит килиш амалга оширилган. 17дан 30 ёшгача бўлган аёллар жинсий эксплуатация учун сотилишга мойил бўлганлар ва барча ёшдаги эркаклар мехнат учун сотилишга нишон бўлганлар.

Тунги клублар, ресторанлар, ёки фохишалар орасида фаолият кўрсатган одам савдогарлари аёлларни жалб килиганлар, уларнинг кўпчилиги фохишаликка жалб килинган. Тошкент ва Самарканд каби катта шахарларда одам савдогарлари курбонларни илинтириш учун турмуш куриш ёки сохта иш имкониятларини таклиф килувчи матбуот эълонларидан фойдаланишган. Туркия, Таиланд, ва БААда саёхат ва иш таклиф киладиган саёхат фирмаларидан хам одам ёллаш учун фойдаланилган. Аксарият холларда одам савдогарлари аёллар манзил мамлакатга етиб боришлари билан уларнинг хужжатларини олиб кўйишган. Мехнат учун одам савдоси курбонлари кўпинча махаллий худудлардан ёлланганлар ва машинада Козогистон ва/ёки Россияга олиб борилганлар ва у ерда иш берувчиларга “сотилганлар”. Одам савдогарлари ўз курбонларини карздорлик карамлигида ушлаб турганлар, айникса, жинсий эксплуатация учун одам савдоси холатларида.

Ёлловчилар кўпинча потенциал курбонлар билан битта яшаш худудида истикомат килишган ва хатто улар билан таниш бўлишган. Бундай ёлловчилар бўлгуси курбонларини транспорт воситаси, авиабилет, виза, ва манзил мамлакатдаги кутиб олиши керак бўлган шахс билан кандай учрашиш хикида кўрсатмалар берган.

Конун одам савдосининг барча турларини такиклайди ва республика худудидан олиб чикиб кетиш максадидаги одам савдоси учун беш йилдан саккиз йилгача озодликдан махрум килиш жазосини белгилайди. Одам савдоси учун озодликдан махрум этилганларниниг кўпчилиги камок жазосини ўтамаган. Одам савдоси учун ёллаш олти ойдан уч йилгача озодликдан махрум килиш ва тахминан 720 АКШ доллари (900 минг сўм) жарима белгиланади. Ёллаш бўйича жиноий иш хорижий ва ички одам савдогарларига нисбатан кўзгатилиши мумкин. Барча хукук-тартибот идоралари зиммасига Жиноят кодексидаги одам савдосига карши коидаларни татбик килиш юклатилган. Йил давомида хукук-тартибот идоралари одам савдоси доир жиноятларга эътиборини кучайтирди, жамоатчилик учун баёнлар ва давлат телевидениесида шунга ўхшаш дастурларнинг сони ошди. Конун кўлланиши умуман самарали бўлган, лекин айбланган одам савдогарлари кўпинча амнистия килинган ва жуда оз камок жазосини ўтаган ёки умуман ўтамаган. Хукумат хар йили биринчи маротаба жиноят содир этган ва жазоси ўн йилдан кам бўлган жиноятларни содир этган шахсларни амнистия килган. Одам савдоси билан шугулланганларнинг деярли барчаси шу тоифалардан бирига кирган.

Одам савдосига карши курашга масъул бўлган давлат органлари ИИВ Одам савдосига карши кураш бўлимини, Жиноятларнинг олдини олиш бўлимини, шунингдек фукароларнинг мамлакатга кириш ва мамлакатдан чикиш хамда фукаролик бўлимини; уюшган жиноятчиликка, терроризмга ва наркотикларга карши кураш МХХ Бошкармасини; Бош прокуратура; Мехнат Вазирлигини; Ташки Ишлар Вазирлигининг Консуллик бўлимини; ва Давлат Хотин-Кизлар Кўмитасини ўз ичига олган. Хукумат одам савдоси масалалари бўйича ХМТ билан чекланган асосда хамкорлик килди.

Маълум бўлишича, ИИВ, божхона, ва чегара назоратида ишлайдиган айрим мансабдор шахслар фохишалик билан шугулланиш учун бошка мамлакатга кетаётган ёш аёлларни чикармаслик тўгрисидаги коидага риоя килмасликлари эвазига пора олганлар. Махаллий манбаларнинг эътироф этишича, мансабдор шахслар калбаки хужжатлар тайёрлаш билан шугулланиб, ноконуний равишда мамлакатдан чикишга уринган шахслардан ёки одам савдогарларининг ўзидан пора олганлар.

Хукумат одам савдоси курбонларини бошка мамлакатга олиб чикилиши пайтида ноконуний миграцияда айблаб, айрим холлардагина жазога тортган. Ўз мамлакатига кайтган курбонлар кўпинча ижтимоий ва оилавий муаммоларга дуч келганлар.

Йил охирида, халкаро донорлар хомийлик киладиган НХТлар курбонларга кайта интеграциялашда ёрдам бериш учун иккита бошпанада ишлаганлар. Улардан бири йил мобайнида очилган. Йил давомида НХТлар одам савдоси курбонларидан 368 кишини репатриация килганлар. ХМТ хабар беришича, милиция, консуллик бўлимларининг расмий ходимлари ва чегарачилар чет элдан кайтган одам савдоси курбонлари бўлган аёлларни доимий равишда ташкилотнинг хизматларидан фойдаланишга юборганлар. Хукумат кайтаётган аёлларга доимий равишда аэропортда ва чегарадан ўтишда, ИИВга бериладиган дастлабки баёнот беришда ёрдам кўрсатишга ХМТга рухсат берган.

Йилнинг биринчи ярми давомида ЕХХТ махаллий НХТ ва мактаблар билан одам савдосига карши кураш дастурлари бўйича хамкорликни давом эттирган. Мартда Термиздаги махаллий НХТ хукукни мухофаза килувчи органлар ва махаллий мансабдор шахслар иштирокида ўрта мактаблар учун семинарлар ўтказган, шунингдек махаллий газеталарда одам савдоси тўгрисида огохлантирувчи хабарларни эълон килган, ва ЕХХТ мададида ўкитувчилар ва ўкувчилар учун ахборот тусидаги брошюраларни ва ўкув материалларини ишлаб чиккан. Хукукни мухофаза килувчи органларнинг мансабдор шахслари ва махаллий маъмурлар одам савдосига карши курашга багишланган такдимотлар билан чикишлар килишган ва текширилаётган ишлар тўгрисидаги маълумотларни такдим этишган. 23 майда ЕХХТ Навоийдаги махаллий НХТ хамда махаллий маъмурлар билан хамкорликда 150 нафар кўнгилли учун одам савдосига карши ёшлар форумини ташкил этди, кейин ана шу кўнгиллилар махаллий мактабларда одам савдоси тушунчаси ва унинг хатари тўгрисидаги маълумотларни таркатганлар. ЕХХТ курбонлар учун эслатмани ўзбек тилига таржима килган ва НХТлар, хукукни мухофаза килувчи органлар, давлат идоралари ва бошка манфаатдор ташкилотлар ўртасида таркатган. Хукукни мухофаза килувчи органларнинг мансабдор шахслари ва махаллий маъмурлар форумда фаол катнашганлар ва молиявий ёрдам кўрсатганлар.

Йил давомида хукумат одам савдо хусусида огохлантиришга эътиборни кучайтирганлар. ИИВда ташкил этилган одам савдосига карши кураш махсус бўлими 2004 йилда хукукни мухофаза килувчи органлар ва консуллик органлари учун тренинг-машклар дастурига кўра, шунингдек ахолининг хабардорлигини ошириш учун акциялар ўтказишда НХТлар билан хамкорликни давом эттирган.

Хукуматга карашли рўзномалар сотилган аёллар ва фохишалик хакида кўплаб максадли маколалар чоп этган. Йил мобайнида бир канча холларда, курбонлар бохабарликни ошириш максадида чоп этилган шундай маколалардан биринчи маротаба ХМТ ва бошка одам савдосига карши НХТлар хакида маълумот олганларини айтишган давлат радиоси жинсий савдога ўралашиб колган аёллар учун хафталик эшиттиришини давом эттирган, давлат телевидениеси эса одам савдоси тўгрисидаги хужжатли фильмларни намойиш этган. Давлат телевизион станциялари одам савдосига карши кураш тўгрисида эшиттиришлар тайёрлашда махаллий НХТлар билан хамкорлик килганлар, хакикий ва потенциал курбонларга маслахат берувчи НХТ вилоятлардаги фавкулодда алока тизими хакида рекламалар намойиш килган. Хукумат одам савдоси хавфи хакида огохлантириш максадида жамоат автобуслари, паспорт бўлинмалари ва чет элдаги консуллик идораларида плакатлар осиш масалаларида НХТлар билан бирга ишлаган. Натижада, ХМТ таъкидлашича, одам савдосига карши курбонларга ёрдам кўрсатишга мўлжалланган унинг 10та фавкулодда алока тизимига келадиган кўнгироклар сони ошган. Йил давомида бундай тизимларга 16.000 дан кўп кўнгирок бўлган.

Ногиронлар

Конун ногирон кишиларга нисбатан иш жойидаги ва таълим тизимидаги камситишни такиклайди, лекин конституцияда бевосита шундай коида мавжуд эмас, уй-жой масаласида ёки давлат идоралари хизматларидан фойдаланишда камситишни алохида такикловчи конун хам йўк. Ногирон кишиларга нисбатан бирмунча ижтимоий камситиш мавжуд бўлган, ногирон болалар эса одатда алохида мактабларда ўкишган. Давлат акли заиф бўлган ногиронларга махсус муассасаларда эътибор кўрсатган. Конунда ногиронларнинг жамоат жойларига кириши белгиланмаган, аммо мамлакатда ногиронлар аравачаларига мўлжалланган йўлкалар учрайди. Конун психиатрик касалхоналарга ўзбошимчалик билан мажбуран жойлаштиришга карши самарали эхтиёт чораларини таъминламаган. Согликни Саклаш Вазирлиги хузуридаги махсус бошкарма ва Комиссия ногиронларнинг тиббиёт муассасаларидан фойдаланишларини соддалаштириш учун масъул бўлган, Мехнат ва ахолини ижтимоий химоялаш вазирлиги хузуридаги махсус бўлим эса ногиронларни ишга жойлаштириш масалалари учун масъул бўлган.

Миллий/Иркий/Этник озчилик

Ахоли асосан ўзбеклар ва кўп сонли рус, тожик, татар ва козок, хамда этник корейслардан иборат бўлган.

Конун ишга жойлаштиришда этник ёки миллий келиб чикишига асосланиб камситишни такиклайди. Аммо Конституция бундай камситишни бевосита такикламайди, у хар бир шахснинг ўзи истаган касбда ишлаши ва касбни танлаши хукукини кафолатлайди. Аммо, руслар ва бошка озчиликка мансуб кишилар иш топиш имконияти чекланганидан мунтазам равишда нолишган. Хукумат тепасидаги ва бизнес сохасидаги юкори лавозимлар асосан этник ўзбекларга берилган, лекин бирмунча истиснолар хам мавжуд бўлган.

Конун фукаролик олиш учун тилни билишни талаб килмайди, бирок тил анча нозик масала бўлиб колмокда. Ўзбек тили давлат тилидир ва Конституция Президент ўзбек тилини билишини талаб этади. Шу билан бирга, конун рус тили "миллатлараро мулокот" тили эканлигини назарда тутади. Катта шахарларда асосан рус тилида, Самарканд ва Бухорода эса кўпрок тожик тилида сўзлашилган

Бошка ижтимоий суиистеъмоллар ва камситиш

ОИВ/ОИТСга чалинган беморларга нисбатан ижтимоий иснод мавжуд бўлган. ОИТСга чалинган беморлар уларнинг макоми маълум бўлганидан кейин кўни-кўшниларнинг, жамоат муассасалари хизматчиларининг, тиббиёт ходимларининг, хукукни мухофаза килувчи идораларнинг, ижарачиларнинг, ва иш берувчиларнинг ижтимоий жихатдан яккалаб кўяётганларини хабар килганлар. Харбий хизматга янги келганларда ОИТС аникланиши билан улар тезлик билан бўшатиб юборилганлар. ИИВ ЖИББ томонидан махбуслар билан доимий мулокотда бўлиб турадиган ўз ходимлари учун тайёрланган китобчада кундалик мулокот чогида юктириб олиш хавфига алохида эътибор каратилган. Вирусология Миллий Институтининг таклифи ОИТСга чалинганларни жамоатчиликдан сир тутган холда клиникаларга ва лабораторияларга юбориш тўгрисидаги тавсияни ўз ичига олган. Хукуматнинг махаллий НХТларга каршилиги натижасида ишлаб турган атиги бир нечта НХТ колган бўлиб, улар ОИВ/ОИТСга чалинган шахсларга ёрдам берган ва уларнинг хукукларини химоя килган.

2005 йил октябрь ойида хукумат БМТ ташкилотлари ва НХТлар билан хамкорликда касаллик хакида бохабарликни ошириш ва унинг таркалишини камайтиришга каратилган ОИВ/ОИТСни олдини олиш бўйича милий кампанияни амалга оширган. Президент Каримовнинг кизи Лола Каримова ушбу камапаниянинг таникли вакиласи бўлган.

ОИТС бўйича ижобийлик хавфини тугдирувчи карийб барча ахлок турлари, шу жумладан фохишабозлик, наркотиклардан томирга юбориш ва бесоколбозлик фаолияти жиноят хисобланади. Бесоколбозлик уч йилгача камок жазоси билан жазоланадиган жиноятдир. Айрим бесоколбозлар, хабар килинишича, эркинрок мухит топиш ниятида мамлакатни тарк этганлар.

6-Бўлим: Ишчиларнинг хукуклари

a. Касаба уюшмаларни ташкил этиш хукуки

Конунда ишчиларнинг ўз хохишларига кўра касаба уюшмаларини ташкил этиш ва уларга аъзо бўлиш хукуки белгиланган, аммо ишчилар ушбу хукукдан амалда фойдалана олмаганлар. Конунга кўра, касаба уюшмалари хукуматнинг маъмурий ва иктисодий идораларига тобе эмас,бошка конунларда кўрсатилган холлар бундан мустасно. Бирок, амалда касаба уюшмалари марказлашган ва хукуматга карашли бўлиб келган. Мустакил касаба уюшмалари мавжуд бўлмаган. Конунда уюшма аъзолари ва ходимларига нисбатан камситиш такикланади; аммо ушбу такик касаба уюшмаларининг хукумат билан якин алокада бўлиши сабабли ахамиятга эга бўлмаган.

b. Касаба уюшмаларини ташкил этиш ва жамоа музокараларини олиб бориш хукуки

Касаба уюшмалари ва унинг рахбарлари хукумат арлашувисиз эркин фаолият юрита олмаганлар. Конунда касаба уюшмаларини тузиш ва жамоа бўлиб савдони юритиш хукуки кўзда тутилади; бирок, амалда хукумат бу хукукка риоя килмайди. Гарчи согликни саклаш ва мехнат мухофозаси масалаларида ўз таъсирини бир мунча ўтказса хам, касаба уюшмалари давлат томонидан тузилган ва оз кучга эга бўлган муассасалар бўлган.

Конунда касаба уюшмалари корхоналар билан шартномалар тузиши мумкин дейилган, бирок уюшмалар давлатнинг кучли таъсири остида бўлганлиги туфайли хеч кандай жамоавий музокаралар юз бермаган. Мехнат ва ижтимоий химоя вазирлиги хамда Молия вазирлиги Касаба уюшмалари федерацияси кенгаши (КУФК) билан келишган холда хукумат хизматчилари маошлари микдорини белгиладилар. Кичик хусусий секторда рахбарият ўзи ёки ишга олинаётганлар ходимлар билан алохида келишиш оркали уларга шартномага асосан маошларини белгилайди.

Конунда иш ташлаш хукуки кўзда тутилмаган ва буни такикламаган хам. Йил мобайнида катта мехнат норозиликлари хакида хабарлар бўлмаган.

Эркин савдо зоналари мавжуд бўлмаган.

c. Мажбурий ва шартли мехнатни такиклаш

Конституция ва конун мажбурий ва шартли мехнатни, шу жумладан, болалар мехнатини такиклайди, суд хукмида ёки конунда кўзда тутилган бошка холлар бундан мустасно; бирок, бундай ходисалар юз бергани, айникса пахта теримида бўлгани хакида хабарлар олинган (к. 5 ва 6.d. бўлимлар).

d. Болалар мехнатини такиклаш ва ишга кабул килиш учун энг кичик ёш

Хукумат иш жойларида эксплуатация килишдан болаларни химоялашга доир конунларни ва сиёсатни самарали равишда кўлламаган. Мехнат кодексида мехнатга кобилиятли энг кам ёш 16 ёш деб белгиланган ва унда иш хали 18 ёшга тўлмаганларнинг ўкишига халакит бермаслиги кераклиги белгилаб кўйилган. Конунда 14 ёшдан 16 ёшгача бўлган болалар учун истиснолар бор, яъни бундай ёшдаги болалар мактаблардаги таътиллар пайтида хафтасига кўпи билан 20 соат ва ўкиш жараёни пайтида хафтасига 10 соат ишлашлари мумкин. 16 ёшдан 18 ёшгача бўлган болалар мактаблар таътилдалиги пайтида хафтасига 30 соат ва ўкиш жараёни пайтида 15 соат ишлай оладилар. Хукуматнинг 2001 йилги карорида 18 ёшга тўлмаган шахсларнинг мехнатидан пахта теримида ва бошка нокулай шароитли мехнатларда фойдаланиш ман килинган. Бирок, кишлок жойларда болалар пахтани хам, бошка хосилларни хам теришда кўпинча ёрдам берганлар.

Кишлок жойларда кузги пахта хосилини йигиштириб олишда кўмаклашиш учун ёшлар ва мактаб ўкувчиларини кенг микёсда мажбурий жалб этиш давом этган. Хукукни мухофаза килувчилардан вакти-вакти билан шундай хабарлар бўлганки, айрим туманларда махаллий амалдорлар ўкувчиларни хосил йигимида ёрдам беришлари учун дарслардан кўйиб юборишга ўкитувчиларни мажбур килишган, аксарият туманларда эса мактаблар хосил йигим-терими пайтида ёпиб кўйилган. ЮНИСЕФ хисоботларига караганда, болаларнинг 15 фоизи болалар мехнатига жалб килинган. Болалар мехнати асосан оилавий пахта теримида кўлланилган.

Киз болаларни сексуал жихатдан эксплуатация килиш максадида мамлакатдан олиб чикиб кетилган ва кизлар зўрлик билан фохишаликка жалб килинган холлар хакида хабарлар бўлган (к. 5-бўлим).

Болалар мехнатига оид конунларнинг ижро этилишини назорат килишни Бош прокуратура ва ИИВ ва унинг терговчилари амалга оширадилар. Конунда конунбузарларга карши хам маъмурий, хам жиноий жавобгарлик кўзда тутилган, бирок хокимият пахта теримида йўл кўйилган конунбузарликларни жазоламаган ва жиноий ёки маъмурий жавобгарликка олиб келган текширувлар ўтказилгани хакида хабарлар бўлмаган. Жамиятда карор топган болалар мехнатидан пахта теримида арзон ишчи кучи сифатида фойдаланиш тартиби туфайли конунни кўлланиши чекланган.

Июлда давлат телевидениеси Вазирлар Махкамаси ва бошка хукумат органларининг рухсати билан болалар мехнати тўгрисида Халкаро Мехнат Ташкилоти жамоат хизматининг эълонини намойиш этди.

e. Макбул мехнат шароитлари

Мехнат ва ижтимиой химоя вазирлиги (КУФК) билан келишилган холда энг кам иш хакини белгилайди ва таъминлайди. Йил охирида ойлик иш хаки бир ишчи ва унинг оиласи харажатларини мутлако копламайдиган микдорни, тахминан 10 АКШ долларини (12.420 сўмни) ташкил этган.

Конун хафтасига 40 соат иш ва 24 соат хордик пайти бўлишини белгилаган. Кўшимча иш учун тўлов белгиланган бўлсада, амалда тўланмаган. Давлат тасарруфидаги корхоналарнинг ишчилари, шу жумладан давлат муассасаларининг ходимлари ва мансабдор шахслар тўрт ойдан олти ойгача маошларини олмасликлари одатий холга айланган.

Мехнат вазирлиги касаба уюшмалари билан маслахатлашган холда согликни саклаш ва техника хавфсизлигини таъминлаш бўйича стандартларни белгилайди ва жорий этади, бирок хисоботларга кўра уларнинг амалда бажарилиши деярли самарасиз бўлган. Матбуотда вакти-вакти билан касаба уюшмалари ва хукумат иш жойларида хавфсиз мехнат шароитларини таъминлашга кодир эмаслиги хакида маколалар босилган. Хавфсизлик чораларига риоя этиш коидалари мавжудлигига карамай, хатарли иш билан шугулланадиган ишчиларга химоя кийимлари ва асбоблари етишмайди. Ишчилар ишдан махрум бўлиш хавфисиз, ўз хаётлари учун хавфли бўлган ишдан воз кечиш хукукига эгалар, бу хукукдан фойдаланганлар жуда кам бўлган, умуман эса бўлмаган деса хам бўлади, бирок амалда унга куч бериб риоя килинмаган.