2009 йилдаги дастурлар ва тадбирлар
USAID Ўзбекистонда сил касаллигига қарши курашмоқда (03/23/2009)
30 сонияли видео ролик далада кетмон чопаётган ўзбек деҳқон тасвири билан бошаланади. У йўталмоқда ва шу қадар мадори қуриганки, ўз ишини тўхтатиб, ётиб дам олиш учун уйига қайтади.
Ўзбек, рус ва қорақалпоқ тилларида кадр ортидаги овоз деҳқоннинг аломатларини таърифлай бошлайди: йўтал, оғриқ, қувватсизланиш, юқори ҳарорат. Булар туберкулёз ёки сил касаллик аломатлари бўлиши мумкин, агар сизда шу аломатлар бўлса, шифокор ҳузурига бориб, текширувдан ўтишингиз лозим. Сил касаллигини даволаса бўлади ва даволаш бепулдир, дейди кадр ортидаги овоз.
Сўнгги ойларда ушбу ижтимоий ролик деярли бутун Ўзбекистонни қамраб олувчи 22та ТВ станцияларида тахминан 6000 маротаба намойиш этилган. Яна иккита ролик яқинда эфирга узатилади: биринчиси,сил касалини юқтирганлар даволаш режасига амал қилсалар тузалиб кетишлари мумкинлиги ҳақида. Иккинчиси эса, “бу сил касал” деб инсонга тамға қўйиш масаласига қаратилган бўлиб, ҳаво орқали ўтадиган инфекция ҳар бир одамга юқиш эҳтимоли борлигини тушунтиришдан иборат.
Ушбу ТВ роликлар АҚШ Халқаро тараққиёт агентлиги (USAID) томонидан молиялаштирилаётган “HOPE” лойиҳасининг Ўзбекистонда сил касаллигига қарши курашга қаратилган саъй-ҳаракатлари доирасида тайёрланган. Мамлакатда сил касаллигини даволашга ихтисослашган шифохоналар ва поликлиникалар, сил касаллигини даволаш бўйича малака оширган тахминан 1400 нафар шифокор фаолият кўрсатади ҳамда ушбу касалликка қарши курашиш учун лозим бўлган дори-дармонлар мавжуд, дейди Ўзбекистондаги
“НОРЕ” лойиҳасининг сил касаллиги бўйича дастур бошқарувчиси Артур Ниязов. Ниязовнинг айтишича, самарали инфратузулма мавжуд бўлса-да, аммо кўп нарса одамларнинг ўзларига боғлиқ: улар сил касаллиги ҳолатлари ҳақида шифокорни ўз пайтида хабардор қилсалар, уларга тўғри диагноз қўйилади ва беморлар то тузалиб кетгунларича муолажани давом эттиришлари керак бўлади.
“Бу даволаса бўладиган касаллик, бунинг учун барча ресурслар мавжуд ва давлат сиёсати буни қўллаб-қувватламоқда”, дейди Ниязов. “Галдаги вазифа шифокорларни сафарбар этиш ва аҳолининг ушбу масалага доир билимини оширишдан иборат. Шуларнинг ҳаммаси амалга оширилса, сил касаллигига оид вазиятни тез орада ўзгартирса бўлади.
24 март куни Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) Туберкулёзга қарши кураш кунини нишонлайди. 1882 йили доктор Роберт Кох сил касаллигига сабаб бўлган бактерияни кашф этганини эълон қилган ушбу кун ҳар йили нишонланиб келинади. Туберкулёзга қарши кураш куни ушбу касалликни даволашда эришилган ютуқлар ҳақида сўз юритилади, сил касаллигига қарши кураш дастурлари омма эътиборига олиб чиқилади ва олдинда турган муаммолар муҳокама этилади.
Ҳар йили 1,7 миллион одам сил касаллигидан вафот этади, у дунёдаги энг ҳалокатли юқумли касалликлар орасида ОИВ/ОИТСдан кейин иккинчи ўринда туради. Сил касаллар учун самарали даволаш йўллари мавжуд бўлса-да, кўп ҳолларда касаллик кеч бўлганда аниқланади ва мабодо даволанилса ҳам, охиригача даволанилмайди.
АҚШ Ҳукумати ўзининг етакчи агентлиги USAID билан дунё бўйлаб сил касаллигига қарши курашнинг илғор сафларида туради. АҚШ Давлат департаменти маълумотига кўра, 2008 йили Конгресс ОИВ/ОИТС, сил касаллиги ва безгакка қарши кураш учун 48 миллиард долларгача маблағ сарфлашга рухсат берди.
ОИТС, сил касаллиги ва безгакка қарши кураш учун таъсис этилган глобал жамғармага АҚШ 3,3 миллиард доллар ҳисса қўшган, бу рақам жамғарманинг бутун мабалағидан 27 фоизни ташкил этади. Сил касаллигига қарши курашга қаратилган жорий дастурлар USAID томонидан 40дан ортиқ малакатда, жумладан Ўзбекистонда қўллаб қувватланмоқда.
Ниязовнинг айтишича, Глобал жамғарма келаси беш йил ичида Ўзбекистонда сил касаллигига қарши курашиш учун дори-дармон сотиб олиш ва ушбу касалликка қарши курашишда бошқа хизматлар кўрсатиш учун 50 миллион доллар ажратган. USAIDнинг соғлиқни сақлаш масалалари бўйича мамлакатдаги маслаҳатчиси Бенжамин Миллсга кўра, Ўзбекистонда 2008 йили сил касаллигига қарши кураш дастурлари учун USAID томонидан 1,5 миллион доллар сарфланган.
ЖССТ маълумотларига кўра, 2006 йили Ўзбекистонда ҳар бир 100 минг кишига 121 сил касал тўғри келган, яъни жами 33 минг ҳолат аниқланган. Сил касали сабабли вафот этиш даражаси эса 100 минг кишига 17та ҳолатни ташкил этган, яъни 4600 киши сил касалидан вафот этган.
Сил касаллиги сабабли вафот этиш даражасининг нисбатан юқорилиги ва силнинг мульти-резистентлик турининг кўплиги Ўзбекистонда сил касаллигига чалинганларнинг кўп ҳолларда охиригача даволанмаслигидан далолатдир, дейди Миллс. Бемор тўла тузалмасидан даволашни тўхтатиш сил касаллиги яна пайдо бўлишига, бу сафар даволаш анча мураккаб бўлган мульти-резистентлик турдаги сил касаллигига олиб келиши мумкин.
“Ўзбекистонда сил касаллигига қарши курашиш жуда муҳимдир, чунки бу ерда мульти-резистентлик турдаги сил касаллиги ҳоллари ошиб бормоқда. Ушбу турдаги янги штаммлар тобора кўпайиб бормоқда”, дейди Миллс. “Агар шу ҳолат давом этаверса, сил касаллиги даволаса бўладиган касаллик, деб ортиқ айта олмаслигимиз мумкин”.
“НОРЕ” лойиҳаси билан биргаликда USAID 2000 йилдан бери Ўзбекистон ҳукуматига сил касаллигига қарши курашишда ёрдам бериб келмоқда. Унинг дастурлари касаллик ҳақида омма билимини ошириш кампаниялари, сил касаллиги билан хасталанганларга касаллик ва уни даволаш ҳақида таълим бериш, шифокорлар ва ҳамшираларни ЖССТ тавсия этган даволаш дастурларини қандай амалга ошириш бўйича малакасини ошириш, мамлакатда ҳар бир сил касали учун лозим бўлган дори-дармон қаерда эканлигини аниқловчи компьютер тизимини татбиқ этишни ўз ичига олади. Ушбу дастурлар доирасида “НОРЕ” лойиҳаси қуйидагиларни амалга оширди:
-
Нима учун Ўзбекистондаги сил касаллиги билан хасталанганларнинг деярли 20 фоизи охиригача даволанмасдан туриб муолажаларни тўхтатганлари сабабини билиш учун тадқиқот олиб борди. Ушбу тадқиқот натижаларига асосланиб, тадқиқотчилар гуруҳи таълим материалларини ишлаб чиққанлар. Уларга мувофиқ, эндиликда ҳар бир бемор даволаниш чоғида шу материаллар билан танишади, то тўла даволаниб кетгунича муолажаларни давом этувчи беморлар сонини ошириш мақсад қилиб олинган.
-
Лаборатория мутахассисларини сил касаллигини диагноз қилиш учун истеъмол қилинадиган материалларни тўғри қўллаш ва монитор қилишга ўргатиш.
-
Логистика Бошқаруви Ахборот Тизимини татбиқ этилишини қўллаб-қувватлаш. Маълумотлар базаси лозим бўлган дори-дармонларни самарали равишда сотиб олиш ва тарқатиш учун сил касаллиги ҳолларини кузатиш.
-
Сил касаллиги ҳақида Ўзбекистонда жамоатчилик хабардорлигини оширишга қаратилган дастурлар ташкил этиш, жумладан ёшлар учун тадбирлардан тортиб то саҳналаштирилган намойишлар уюштириш.
USAID ва “НОРЕ” лойиҳасининг ҳар бир дастури ЖССТнинг 1990 йиллардаги ҳолатга нисбатан сил касаллиги ҳолларини 2015 йилгача тенг ярмига камайтиришга ва 2050 йилга қадар эса сил касаллигини жамоат соғлиғига оид муаммо сифатида йўқ қилишга қаратилган умумжаҳон стратегиясига мувофиқ олиб борилади.
“Биз баҳоли қудрат ва имконимиз борича иш олиб боришга ҳаракат қилмоқдамиз”, дейди “НОРЕ” лойиҳаси вакили Ниязов. “Биз ҳамма шифокорлар ва беморларни ўргата олмаймиз. Агар жамият аъзолари шифокор кўригидан ўтмаса, даволанмаса, сил касаллиги даражаси ўсиб бораверади. Айни шу ҳолни биз ўзгартирмоқчимиз”.