АҚШ Ҳукумати Ҳисоботлари
Халкаро диний вазиятга оид 2007 йилги хисобот (09/17/2007)
Узбекистон
Демократия, Инсон Хукуклари ва Мехнат Бюроси томонидан тайерланган
Конституция виждон эркинлиги ва дин билан хокимиятни алохида эканлигини таъминлайди; бирок амалда хукумат бу хукукларни чеклашда давом этди. Хукумат асосий оким деб хисоблаган диний гурухларнинг фаолиятига рухсат беради. Бу гурухларни рухсат этилган исломий, яхудий, рус православ черкови ва бршка турли христиан гурухлар - Рим католиклари, лютеранлар ва баптистлар ташкил этади. Узбек жамияти, умуман олганда, христиан черковларига нисбатан, агар ушбу черковлар этник узбекларни уз динига огдиришга харакат килмасалар, багрикенглик билан муносабат билдирадилар; конун миссионерликка карши чикади еки бундай фаолиятни, хамда диний адабиетларни мамлакатга олиб кириш ва таркатиш ва хусусий равишда диний таълим беришни катъий чеклайди.
Ушбу хисобот даврида, айрим пятидесятникчилар ва бошка христиан гурухлар учун виждон эркинлиги чекланиб, ушбу масалада ахволнинг узига хос огирлашуви кузатилди. Бир катор озчиликни ташкил килган диний гурухлар, улар орасида баъзи бир христиан окимлар, конун томонидан куйилган каттик руйхатга олиш талабларини кондира олмаганлиги сабабли руйхатдан утмаган холда фаолият курсатишда давом этишди. Утган даврдаги каби, этник узбеклар аъзо булган протестант гурухлар узларига нисбатан зуравонлик ва куркув мухитида фаолият курсатаетганликлари хакида хабар беришди. 2006 йил кучга кирган янги жиноий низомни куллаган холда, хукумат 2 нафар пасторга нисбатан жиноий иш кузгатди. Уларнинг бирига 4 йил мухлатга озодликдан махрум этилиб жазони ахлок тузатиш муассасида уташ хукми чикарилган; иккинчисига шартли хукм чикарилди ва синов муддати белгиланди. Хукук-тартибот ходимлари айрим руйхатдан утмаган гурухлар манзилларига рейдлар уюштириб уларга нисбатан тазйик куллади, хамда уларнинг бошликларини ва аъзоларини хибсга олди ва уларга жарима солди. Хукумат ноконуний исломий экстремист гурухларга хайрихохликда ва аъзоликда айбланган шахсларни узок муддатларга озодликдан махрум килиш кампаниясини давом эттирди. Уларнинг купчилигини такик этилган Хизбут-Тахрир исломий экстремистик сиесий харакати ва таъкикланган исломий гурух Акромийлар еки аник бир тавсифга эга булмаган «Вахобий» гурухларига аъзоликда гумон килинганларни ташкил этди. Умуман олганда, рухсатномаси бор масжидларда ибодат килувчиларга хукумат халакит килмади, хамда янги исломий нашр, аудио ва видео материаллар чоп килиш учун рухсатномалар берди. Оз сонли «яширин» масжидлар диний мулозимлар ва хавфсизлик хизмати ходимларининг каттик назорати остида фаолият юритди.
Умуман олганда, диний гурухларга нисбатан багрикенглик муносабатини мавжуд: бирок, кушнилар, оила ва иш берувчилар миллати узбек булган христианларга, асосан бу динни эндигина кабул килган шахсларга ва катта булмаган шахарлардаги узбек христианларга тазйик утказишда давом этдилар. Миссионерлик ва исломни тарк этиб бошка динни кабул килганларни коралайдиган диний маърузалар хакида бир канча хабарлар бор. Пятидесятникларнинг бош рухонийси унинг черкови давлат телевидениеси томонидан курсатилган христиан евангелистларига карши хужжатли фильмда аник тасвирлангандан сунг каттик калтакланди. Утган йиллардагидан фаркли уларок, ушбу хисобот даврида, факат бир нафар шахсга нисбатан ХТ варакасини таркатиш айблови куйилди, ушбу варакалар матнининг купчилигида анти-семит рухдаги мавзу кутарилади.
АКШ хукумати инсон хукукларини олга суриш сиёсатининг бир кисми сифатида, виждон эркинлиги масаласини Узбекистон хукумати билан мухокома килиб боради. АКШ элчихонаси диний эркинликни фаоллик билан кузатиб боради хамда хукумат вакиллари, диний етакчилар ва инсон хукуклари фаоллари билан мулокот килиб туради. Элчихона диний багрикенгликни таргиб килишга ва диний эркинликни кенгайишига йуналтирилган алмашинув ва таълим дастурларига хомийлик килди. 2006 йил 14 ноябр куни АКШ Давлат котиби Халкаро Диний Эркинлик Актига биноан Узбекистонни диний эркинликни ута купол равишда бузган алохида ташвишга сабаб булган давлатлар руйхатига киритди.
I кисм. Диний демография
Мамлакатнинг худуди 172,742 кватрат милни ва ахолиси сони тахминан 27,8 миллион кишини ташкил этади. Халкаро экспертларнинг фикрига кура, утган йиллар ичида 2-3 миллион фукаро чет мамлакатларга чикиб кетган. Бунга сабаб, ахоли уртасида Узбекистондан иш излаб кушни мамлакатларга, Россия, Жанубий Корея еки Якин Шаркка кетиш сонининг усишидир. Ахолининг тахминан 80 фоизини узбеклар, 5,5 фоизини руслар, 5 фоизини тожиклар, 3 фоизини козоклар, 2,5 фоизини коракалпоклар ва 1,5 фоизини татарлар ташкил этади. Диний гурухларга аъзолик тугрисидаги хеч кандай расмий статистика мавжуд эмас; бирок, тахминларга кура, ахолининг 90 фоизига якини ханафийлар мазхабига мансуб сунни мусулмонлардир. Шиа мусулмонлари асосан Бухоро ва Самарканд вилоятларида истикомат килиб ахолининг тахминан 1 фоизини ташкил килади. Ахолининг тахминан 5 фоизини рус православлари ташкил этади. Бирок бу ракам этник руслар ва славянлар Узбекистондан кучиб кетаетганликлари сабабли тобора камайиб бормокда. Сон жихатдан усиб бораетган мусулмонлар ва рус православлари уз динларига эътикодда фаоллик курсатмокдалар. Хозирда, Тошкендан ташкарида мусулмонлар купчиликни ташкил килади. Хисобот уз ичига олган даврида, масжидга ташриф буюрувчилар сони сезиларли даражада ошди. Ушбу, курсатгич асосан ешлар орасида баландир. Ешлар ибодат килувчиларнинг асосий кисмини ташкил этади. Ахолининг колган 3 фоизини кичик жамоатлар - Рим католиклари, Корея христианлари, баптистлар, лутеранлар, Иегова Гувохлари, еттинчи кун адвантистлари, евангелистлар ва пятидесятникчилар черкови, буддистлар, бахаийлар ва Хари Кришначилар хамда атеистлар ташкил этади. Бундан ташкари, Узбекистонда колиб кетган тахминан 15,000-20,000 ашкенази ва Бухоро яхудийлари яшайди. Улар асосан Тошкент, Бухоро ва Самаркандда истикомат килишади. Камида 80,000 яхудийлар Исроил ва АКШга сунги 20 йил ичида кучиб кетишган.
II кисм. Диний эркинлик
Конун/сиесат доирасида
Конституция виждон эркинлигини таъминлайди; бирок, хукумат ва конун бу каби хукукларни амалда чеклайди. Бундан ташкари, Конституция дин билан хокимиятни алохида эканлиги тамойилига асос солган. Хукумат диний гурухларга сиесий партиялар тузишни ва ижтимоий харакатларга асос солишни такик килади.
Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тугрисидаги конун (1998 йил кабул килинган «Дин тугрисидаги конун») эътикод эркинлигини, эътикоди туфайли таъкиб килмасликни, дин билан хокимиятнинг алохидалигини, имом ва рухонийларни укитиш учун мактабларни ташкил этиш хукукларини таъминлайди; бирок, бу каби хукуклар факатгина руйхатдан утган гурухларга берилади. Бундан ташкари, агарда баъзи диний эркинликлар миллий хавфсизликка зид деб топилса, конун уларни чеклайди, хамда миссионерликни такик этади, диний фанларни урта таълим мактабларда укитишни такик этади, диний тамойилларни хусусий тарзда таргиб килишга йул куймайди. Конунга биноан, диний гурухлар уз адабиетларини нашр килиш еки таркатиш учун рухсатнома олишлари шарт. Вазирлар Махкамаси кошидаги Диний Ишлар Кумитаси (ДИК) барча диний адабиетларни тасдиклаши шарт.
1998 йил кучга кирган «Дин тугрисидаги конун» барча диний гурухлар ва мазхаблардан руйхатдан утишни талаб килади, хамда руйхатдан утиш учун машакатли ва мурракаб талабларни куяди. Бу каби талаблар орасида, конун хар бир гурухдан ташкилотнинг махаллий булимига аъзо булганларнинг камида 100 нафарининг руйхатини Адлия Вазирлигига (АВ) такдим килишни назарда тутади. Ушбу талаб хукуматга хар кандай гурухнинг руйхатга утиш тугрисидаги аризасига моънелик килишда ва унинг фаолиятини такик этишда техник асос булишда кул келади. ДИК мамлакатдаги диний фаолиятни назорат килиб туради. Янги курилган ва илгари епилган масжидлар руйхатдан утишда кийинчиликларга дуч келишда давом этмокдалар.
Конунга кура, агарда диний гурухлар узларининг марказий бошкарув идораларини руйхатдан утказмаган булсалар, уларга диний ходимларни тайерлаш такик этилади. Марказий бошкарув идорасини руйхатга олиш учун, ушбу идоранинг 13 вилоятдан 8 тасида руйхатдан утган гурухларга эга булиши талаб килинади. Бу эса купгина диний гурухлар учун амалга ошириб булмайдиган талабдир. Диний ходимларни конунан тайерловчи 6 та шундай ташкилот мавжуд. Конунга кура, диний таълим факат руйхатдан утган мадрасаларда ва давлат томонидан тасдикланган укитувчилар томонидан берилади. Конун хусусий тарзда диний дарс беришни такик этади ва бу конунни бузганларга жарима солади. Конун урта мактабларда диний дарсликларни укитишни такик килади.
«Дин тугрисидаги конун» нинг 14 моддаси жамоатчилик жойларда диний либосларни кийишни такик килади. «Диний ташкилот хизматчилари» бундан мустасно.
Жиноий ва Фукаролик Кодекси «Дин тугрисидаги конун»ни ва бошка диний фаолиятга тааллукли низомларни бузувчилар учун куп микдорли жарима солишликни назарда тутади. Бундан ташкари, ноконуний диний гурухни ташкил килишни такик этувчи фаолиятлар жумласига, бошкаларни бу каби ташкилотларга аъзо булишга даъват этишни, вояга етмаганларни уларнинг ота-оналари рухсатисиз диний ташкилотларга жалб этиш холлари хам киради. Руйхатдан утмаган хар кандай диний ташкилот томонидан амалга оширилган диний маросим ноконуний хисобланади.
Жиноий кодекс «ноконуний», яъни талаб даражасида руйхатдан утмаган гурухлар ва «такик этилган» гурухлар, жумладан Хизбут-Тахрир (ХТ) исломий экстремистик сиесий партияси, Таблиги Жамоат ва бошка «Вахобий» деб аталмиш гурухлар уртасида расман фарк борлигини белгилайди. Кодекс ноконуний диний гурухга асос солишни еки руйхатдан утишликка рухсат берилмаган еки таркатиб юборилиши буюрилган гурухнинг фаолиятини кайтадан янгилашни 5 йилгача жазо тайинланадиган жиноят деб белгилайди. Бундан ташкари, кодекс, бу каби гурухда аъзолик учун 3 йилгача озодликдан махрум килишни назарда тутади. Кодекс диний экстремист, фундаменталист, сепаратист ва бошка такик этилган гурухлар фаолиятига «асос солиш ва катнашиш» учун 20 йилгача булган муддатга озодликдан махрум килишни таъминлайди (агар жиноят «огир окибатларга» сабаб булса). Утган даврда, судлар ноконуний ва такик этилган ташкилотлар уртасидаги фаркка ахамият бермасди ва купгина холатларда тасдикланмаган мусулмон гурухлари аъзолари устидан иккала модда остида айблов укирди. Ушбу хисобат даврида бу каби амалиет тугрисида хеч кандай хабарлар булмади.
Маъмурий органлар фукароларни диний фаолияти учун айблашда Жиноят Кодексининг асосан куйидаги моддаларини куллайдилар: 159-модда (анти-конституцион фаолият); 216-модда (ноконуний диний ташкилотларни еки жамоатчилик уюшмаларни ташкил етиш); 216-модда, 2-кисм (диний ташкилотлар тугрисидаги конунга хилоф фаолият юритиш, миссионерлик фаолиятини хам уз ичига олади); 244-модда, 1-кисм (жамоатчилик тартибига ва хавфсизлигига хавф тугдирадиган материалларни ишлаб чикариш ва таркатиш); ва 244-модда, 2-кисм (диний экстремист, сепаратист, фундаменталист еки бошка такик этилган ташкилотларни тузиш, бошкариш ва уларга аъзо булиш). Бу моддалар остида айибланган фукаролар (асосан 244-модда, 2-кисм) купинча ХТга аъзоликда айибланадилар.
Жиноий Кодекснинг (217-моддаси 2-кисми)га ва Маъмурий Кодекснинг (201 моддаси)га 2005 йилниг декабрида кабул килинган кушимчалари ва узгартиришларига биноан, такрор килинган диний конунбузарлик учун жарима микдори ошди ва эндиликда Жиноий Кодексга биноан энг кичик ойликнинг (12,420 сумни) 200-300 баробарини, хамда Маъмурий Кодексга биноан 50-100 баробарини ташкил килади.
Маъмурий Кодексининг 2006 йилнинг июнида кабул килинган кушимчалари ва узгартиришларига биноан, «диний кулланмаларни ноконуний ишлаб чикариш, саклаш ва мамлакатга олиб кириш еки таркатиш» учун хусусий шахсларга нисбатан энг кичик иш хакининг 20 дан 100 баробарида жарима солинади, хамда ташкилотлар ходимларига нисбатан энг кичик иш хакининг 50 дан 100 баробаргача жарима солинади ва кулланмалар хамда «уларни ишлаб чикариш воситалари» мусодара этилади. Жиноий Кодекснинг 244-3 моддаси Маъмурий Кодексида кайд килинган модда остида бу каби жиноятни содир этган олдин судланган шахслар учун энг кичик иш хакининг100 дан 200 баробарида жарима солади еки 3 йилгача тарбиявий мехнат билан жазолайди. Жиноий ва Маъмурий Кодексларига бир вактнинг узида киритилган бошка узгартиришлари «иркий ва диний нафратни таргиб килувчи адабиетларни» нашр килиш ва таркатиш учун жазони назарда тутади.
Конун барча руйхатдан утган динларга нисбатан тенг муносабатда булса хам, давлат Ислом Университетига ва исломий тарихий обидаларни саклаш учун молия сарфлайди. Ислом Таълими, Фан ва Маданияти Ташкилоти (ISESCO) томонидан Тошкент 2007 йилда 4 та ислом маданияти пойтахтларининг бири сифатида эълон килинганлигини нишонлаш максадида, давлат Узбекистон Муслмонлар Идорасини кенгайтиришга ва ушбу мажмуада янги масжид хамда кутубхона куришга кетган сарф-харажатни молиялаштирди. Давлат 5000 нафар танланган мусулмонларни хаж сафарига боришини ташкиллаштиришда кумак курсатди. Утган даврда бу ракам 4200 ни ташкил килганди. Хажга отланганлар сарф-харажатларни узлари тулашди. Давлат Мусулмонлар Идорасини назорат килади ва уз урнида ушбу идора исломий тизимни, имомлар томонидан утказиладиган диний маросимларни ва исломий адабиетлар хажми ва мазмунини назорат килади. Мусулмонларнинг мукаддас байрами булмиш Курбон ва Руза хайитлари миллий байрам сифатида нишонланади.
Давлат хануз Европада Хавфсизлик ва Хамкорлик Ташкилоти (ЕХХТ)нинг демократик муассасалар ва инсон хукуклари буйича 2003 йил килинган тавсияларини бажармаяпти. ЕХХТнинг экспертлар кенгашининг хулосасига кура, 1998 кучга кирган дин тугрисидаги конун ва конуний нормалар виждон эркинлиги тугрисидаги халкаро нормаларга зиддир. ЕХХТ миссионерлар, хусусий диний мактаблар ва руйхатдан утмаган диний ташкилотларнинг фаолиятларини такик этмасликни тавсия килганди.
Диний эркинликларнинг чекланиши
Хисобат даврида, хукумат томонидан диний эркинликларни сезиларли даражада чеклаш холатлари кузатилди. Хукумат айрим диний гурухларни руйхатдан утказмасликни давом эттириш билан, хамда илгари руйхатдан утганларни руйхатдан чикариш оркали уларни ибодат килиш хукукидан махрум килди. Ушбу даврда, хукумат айрим фукароларни руйхатдан утиш коидаларини бузган холда диний фаолият курсатганлари учун купгина диний маросимларни ва фаолиятларни чеклади.
Муътадил мусулмонларни маълум даражада куллаб-кувватласада, хукумат миллий хавфсизликка оид хавотирларни рукач килган холда, экстремистик деб хисоблаган ислом ташкилотларини такиклайди ва уларга аъзоликни жиноят деб бахолайди. Такик этилган ташкилотларнинг асосийлари бу Хизбут-Тахрир (ХТ), Узбекистон Ислом Харакати (УИХ), Акромийлар, Таблиги Жамоат ва хукумат умумий килиб атайдиган Вахобий гурухлари. Давлат экстремистик гурухларга аъзоликда айбланганларни махкум килишни диний эркинликни чеклаш деб эмас, балки давлатга нисбатан куролли каршиликни олдини олиш деб атайди.
ХТ исломий экстремистик сиесий ташкилот булиб нафратни таргиб килади ва терроризм амалларини олкишлайди ва худди шу пайтнинг узида узини зуровонликка карши эканлигини билдиради. Ушбу партиянинг яхудийларга ва гарбга карши ашаддий адабиетлари ва Интернет сахифалари мавжуд конституцион давлатларни агдариб ташлаб бутун дунеда, жумладан Марказий Осиеда, халифалик аталмиш ислом давлатини ташкил этишга чакиради. ХТ асосан диний мафкурага асосланган сиесий ташкилот булгани ва терроризмни кораламагани учун маъмурий органларнинг ХТ фаолиятини такик этиши ва унинг аъзоларини таъкиб килиши диний эркинликларни чеклаш хисобланмайди. УИХ фаолиятини такик этилиши хам диний эркинликларни чеклашга кирмайди. Сабаби, УИХ Наманганда асос солинган булиб у хозирда АКШнинг террорчи гурухлар руйхатига киритилган. Ушбу ташкилот 1999 ва 2004 йиллари Узбекистонда содир этилган инсонлар улимига сабаб булган бир катор портлашларда кули борликда айибланади. Качон-ки бегунох инсонлар факатгина уз эътикодлари учун бу каби гурухларда аъзоликда айибланиб керакли жараенсиз махкум этилса диний эркинликлар поймол булади.
Хукумат Акромийлар гурухи аъзоларига нисбатан тазйикни 1997 йилдан бошлади. Диний экспертларнинг сузларига караганда, Акромийлар бу норасмий жамоат булиб тадбиркорликни исломий тамойилларга асосланган холда юритишни таргиб килади. Хукуматнинг фикрича, ушбу гурух ХТнинг бир булими булиб унинг максадлари УИХ билан биргаликда 2005 йилнинг майида Андижонда куролли кузголон оркали мавжуд хукуматни агдариб ташлашга харакат килишдан иборат булди.
Таблиги Жамоат исломий даъват гурухидир. Ушбу гурухга Жанубий Осиеда асос солинган булиб уларнинг ибодат ва кийиниш, соч-сокол куйиш услублари Мухаммад давридаги турмуш тарзига асосланади; унинг аъзолари узларини ута художуй ва сиёсатдан узок деб айтадилар.
Бошка такик этилган гурухлар «Вахобийлар» деб аталмиш гурухларни уз ичига олади, ушбу термин мамлакатда мавжуд хар кайси консерватив мусулмонга нисбатан кенг кулланилади. Жумладан, хукумат «Вахобийлар» деб давлат томонидан тасдикланган масжидлардан ташкарида ибодат килувчиларни, чет эл мадрасаларида илм олганларни еки 1995 йил изсиз йуколган Андижонлик Имом Абдували Мирзаевнинг издошларини ва 1998 йил Козогистонга кочишга мажбур булган ва БМТнинг Кочоклар Буйича Бош Коммисарияти томонидан 15 Март 2006 йил бош-пана берилган Тошкентлик Имом Обидхон Назаровнинг шогирдларини ифодалаш учун куллайди.
Утган хисобат даврларида, манбалар сузига караганда, руйхатдан утган имомларидан уларнинг масжидига катнайдиган экстремистик окимларга мойиллиги бор шахсларнинг руйхатини бериш талаб килинган экан. Ушбу хисобат даврида бундай холатлар кузатилмади. Бирок маълумотларга караганда, хукумат айрим махалла кумиталарига ва имомларга экстремистик гурухларда аъзоликка мойиллиги бор фукароларни аниклашни буюрган. Улар орасида доимий равишда ибодат килувчиларни еки эътикод масалаларида фаоллик курсатган шахсларни анклашни буюрилган. Хукумат имомлар маърузаларининг мазмунларини ва нашр килинаетган исломий адабиетлар хажмини назорат килиб туради.
Хукуматнинг диний экстремистликда айибланганларга булган кескин муносабати диндорларнинг уз эътикодларини хаддан ташкари намоиш этишда шаштини пасайтириб куйди. Андижондаги 2005 йил май вокеаларидан сунг, Андижонда истикомат килувчи купгини фукаролар диний экстремизда айбланиб хибсга олинди. Ушбу хисобот даврида, ишончли маълумотларга караганда, махалла кумита раислари фукароларни масжидларда ибодат килишдан кайтаришда фаоллик курсатдилар. Форум 18 ахборот хизмати хабар беришича, 2006 йил ноябрда хукумат имомларга болаларнинг масжидларга чикмаганлиги маъкуллиги хакида курсатма таркатди, хамда баъзи бир холатларда милиция ходимлари болаларнин жума номозидан кайтарган холатлари кузатилган.
Купгина манбаларнинг хабарига кура, мусулмонлар жамоатларидаги мухит утган даврдагига нисбатан яхшиланди. Бирок, жума намозлари вактида масжидларда жой етишмаслиги сабабли одамлар кучаларда ибодат килишга мажбур. Хукумат узининг такводор мусулмонлар устидан булган назоратини бир оз камайтирди ва уларга назорат остидаги мухитда ибодат килиш учун имкон яратди. Шундай булсада, хукук-тартибот ва миллий хавфсизлик ходимлари фаол равишда масжид ва у ерга ташриф буюрувчилар фаолиятларини кузатиб хисобат туплаб юрган холатлари кузатилди. Бундан ташкари, Тошкентдаги махаллий муттассадилар махалла раислари билан бир катор учрашувлар уюштириб улар билан исломий тенденциялар суръатини пасайтириш хакида мухокама килишди. Хабарларга караганда, бу каби учрашувларда мудассадилар оила бошларини уз угилларини масжидга чикишдан кайтаришга ва уз кизларини хижоб урамасликка даъват килишга чакиришган. Бундан ташкари, улар махалла раисларига урф булган исломий туй маросимларига чек куйиш тугрисида курсатма берганлар. Хукумат хажга сафар килувчилар сонини 5000 нафар еки хажга имкони бор ахолининг тахминан 20 фоизи (тахминан 25000 нафар еки ахолининг хар 1 миллионига 1000 нафар) деб белгилади. Ахборотларга караганда, хажга борувчиларнинг руйхати махалла кумиталари, махаллий хокимият, Миллий Хавфсизлик Хизмати ва хукумат кошидаги хаж кумитаси томонидан тасдикланган.
Хукумат вакилларининг купчилиги Иегова Гувохларига нисбатан уларни экстремист гурух деб шубха билдиришди. Милициянинг факат ходимлар фойдаланиши учун чикарилган хужжатлари Иегова Гувохларини УИХ ва ХТ билан бир каторда хавфсизлик учун хавф тугдирувчи гурух деб аташда давом этмокда. Махаллий мутассадилар ва диний идоралар вакиллари ушбу гурухнинг миссионерлик фаолияти буйича норозилик билдиришда давом этди. 2006 йилнинг 30 ноябрида ва 1 декабр кунлари давлат телевидениеси «Мунофиклик» деб номланган хужжатли фильмни намоиш этди ва Иегова Гувохларини Япониядан ташкил топган Аум Шинрикё ташкилоти билан боглади.
Баъзи бир масжидлар руйхатга утиш буйича кийинчиликка юз тутдилар. Форум 18 нинг 2003 йилда берган хабарига кура, тахминан 500 киши байрам кунлари ибодат киладиган Намангандаги Панжара масжиди хукумат томонидан 1998 йил епиб куйилган ва бир неча йил мобайнида руйхатга утиш учун бесамара харакат килган. Жанубий ва шаркий Фаргона вилоятида жойлашган бир катор масжидлар сунги йиллар ичида бу каби руйхатга утиш муаммолари хакида хабар беришди. Улар хали хануз руйхатдан утказилмаганлар, вахоланки улар руйхатга утиш учун керакли одамлар сонини такдим этишган. Фаргонанинг Охунбобоев туманида жойлашган махаллий ахоли томонидан молиялаштирилган Туман масжиди катновчилари 2004 йил суд томонидан руйхатга утиш талабларига карамай, фаолият курсатишда давом этди. Кам сонли норасмий ва мустакил масжидлар расмий имомлар назорати остида жимгина фаолият курсатишга рухсат берилган.
Хисобат даврида, Иегова Гувохлари махаллий, вилоят ва республика микёсида руйхатга утиш учун аризалар топширдилар. Бирок улар на рад жавоби ва на бошка расмий жавоб олишди. Утган давр ичида бошка черковларнинг хам руйхатдан утиш харакатлари самарасиз булди. Улар орасида Тошкент шахридаги Мирзо-Улугбек туманида жойлашган Бетани баптистлар черкови, Чирчикдаги Пятидесятникчилар черкови, Самарканддаги Грейтер Грейс Христианлар черкови ва Коракалпогистоннинг Нукус шахридаги Эммануэл черковлаи бор. Ушбу хисобот даврида, бир катор халкаро ташкилотларнинг расмий ва конуний аризаларига карамай, Нукусдаги Мир (Тинчлик) черкови, Гулистондаги Хушхабар черкови, Андижондаги Пятидесятникчилар черкови ва Газалкентдаги Баптистлар черкови руйхатдан утказилмай колди.
Утмишда Коракалпогистонда тахминан 20 та Протестантлар черкови фаолият курсатган; бирок, хозирги кунда уларнинг канчаси фаолият курсатаетгани номаълум. 1999 йилдан бери баптистлар черковининг хеч бири муваффакиятли руйхатдан ута олмаган. Ушбу хисобат даврининг якунида, мамлакатдаги 11 та Иегова Гувохлари гурухларидан факатгина 1 таси Чирчикда руйхатдан ута олган. 2006 йилнинг августида хукумат Иегова Гувохларининг Фаргонадаги булимини руйхатдан чикарди. Бунга сабаб килиб Дин тугрисидаги конунни бир катор моддаларини бузилишини курсатди. Улар орасида миссионерлик фаолияти, динлараро нифокни уругини сочиш, ва хусусий уйда учрашувлар ташкил килиш. Иегова Гувохлари ушбу карорга уз эътирозларини билдириб ариза бердилар, аммо улар хисобот даврининг якунига кадар руйхатдан утмай колдилар.
2007 йилнинг 1 майига кадар, хукумат 2227 диний жамоат ва диний ташкилотларни - 2006 йилдагига нисбатан 3 тага купрок - руйхатдан утказди. Уларнинг 2046 тасини масжидлар, ислом таълим муассасалари ва ислом марказлари ташкил килди, бу эса 4 тага купдир. Мусулмон гурухлар орасида шиъа мазхаби хам бор. Христиан гурухларнинг сони 1 тага камайди. 181 та кичик диний гурухлар орасида 58 Корея христианлари, 36 рус православ, 23 баптистлар, 21 Пятидесядникчилар (Тулик Евангенлия), 10 та Еттинчи кун адвентистлари, 8 та яхудий, 5 та Рим католиклари, 6 та бахаий, 3 та лютеран, 4 та Янги Апостоликлар, 2 та Америка Апостоликлари, 1 та Иегова Гувохлари, 1 та Кришна Виждон гурухи, 1 та Будда ибодатхонаси ва 1 та Христианлар «Худонинг Овози» черкови бор.
Ушбу хисобот даврида, айрим черковлар, жумладан этник узбеклардан ташкил топган аъзолари булган евангелистлар черковлари руйхатдан утиш учун ариза бермадилар, чунки улар махаллий мутассадилар уларга рухсатнома беришларига кузлари етмади. Бошка гурухлар, улар орасида бир-икки аъзолари ариза бериб узларига нисбатан хокимият вакилларининг эътиборини тортишдан кура, ариза бермаган маъкул деб топишди. Чунки улар конун куйган талабларни кондира олмасликларига кузлари етишини айтганлар. Айрим бошка гурухлар хам уз аъзоларининг руйхатини такдим килишни хохлашмади, асосан этник узбеклар руйхатини, сабаби улар олдинги руйхатдан утиш харакатларида тазйикка учраганлар. Бир-икки гурух принципдан келиб чиккан холда руйхатдан утиш учун ариза бермади, чунки уларнинг ишонишича давлат руйхатидан утказиш талабининг узи мунозаралидир.
Руйхатдан утиш учун гурухлар уз низомларида мавжуд манзилларини курсатишлари шарт. Ушбу хисобот даврида, махаллий мутассадилар конуний манзилни тасдиклашга монеълик билдирдилар еки булмаса бу каби талабларни жавобсиз колдирдилар. Бу билан улар диний гурухларни руйхатдан утказишга каршилик килдилар. Адлия Вазирлиги хам махаллий маъмурларнинг карорини тушинтирар эканлар бу талабни рукач килганлар. 2007 йил 11 майда Сергели туман хокимияти Иегова Гувохлари гурухини конуний манзилини тасдиклашни рад килди. Ушбу хисобот даврида, Иегова Гувохларининг Самарканддаги, Когондаги (Бухоро Вилояти), Жиззах ва Ангрендаги гурухлари хам узларининг конуний манзилларини тасдиклашни сураб ариза бердилар, бирок хеч кандай жавоб олмадилар. 2006 йилнинг 24 августида, Фаргона вилоятининг Адлия бошкармаси Иегова Гувохларини руйхатдан чикарди. Бунга сабаб килиб, уларнинг конуний манзилларидаги узгартиришни руйхатдан утказмаганликларини келтирди. Фаргонадаги ушбу гурух хокимият вакиллари уларнинг рухсатномаларини бекор килганда, улар янги хонадон сотиб олганларини ва эндигина янги манзилни руйхатдан утказиш жараенида эканлигини тушунтирди. Ушбу гурух аъзолари хам миссионерликда айибландилар. 2007 йилнинг 12 июнида Фаргонадаги гурух яна бир бор конуний манзилларини тасдикланишини талаб килди, лекин уларни талабига рад жавоби берилди. Тошкент Халкаро Черкови каби гурухлар конуний манзили тасдиклаш кафолатланмас экан, кучмас мулк сотиб олишни хохлашмади. Бошка гурухларнинг фикрича, махаллий хокимият вакиллари манзилни руйхатдан утказиш масаласида уз раъйларидан келиб чиккан холда иш тутадилар. Сабаби, улар этник узбек аъзолари булган христиан черковлари мавжуд булишига карши.
Утмишда гурухларни руйхатдан утказишликка каршилик килган бошка муаммолар руйхати; гурух тугрисидаги елгон маълумотлар; манзилни тасдиклаш билан боглик булган муаммолар; енгинга карши кураш, санитария ва эпидемиология идоралари томонидан нотугри тулатилган хужжатлар; гурухнинг узбекчада езилган низомидаги кайд этилган грамматик хатолар; ва бошка техник сабаблар.
Тошкент Халкаро Черкови протестантлар номазхабий черкови булиб, унинг рухонийлари факатгина Тошкентда фаолият курсатаетган халкаро жамиятига тайинланади. Черков 100 нафар фукаролардан иборат аъзолик хакидаги талабни кондира ололмаслиги сабабли руйхатдан ута олмайди. Бу гурух хеч кандай каршиликка учрамаган холда узининг диний маросимларни хар кайси конуний руйхатдан утган баптистлар черковида доимий равишда утаб келмокда.
Махаллий хокимият Евангелист/Баптист Христианлар Халкаро Черковлар Кенгашига алокадор баптистлар черковларига босим утказишда давом этди. Улар принципдан келиб чиккан холда, узиларининг барча булимларини руйхатдан утказиш талабини куйган холда, узлари руйхатдан утишни рад этиб келишмокда.
Давлатнинг миссионерликка карши сиесати туфайли, этник руслар, яхудийлар ва мусулмон булмаган чет элликлар учун бошка динни танлаш ва кабул килиш этник мусулмон гурухлар, жумладан этник узбекларга нисбатан анча осондир. Христиан черколарнинг асосий кисми агарда улар этник узбекларни уз динларига утказишга харакат килмасалар, бемалол фаолият курсатишлари мумкин. Этник узбеклардан иборат христианлар уз динларини беркитишга харакат киладилар ва баъзан уз ташкилотларини руйхатдан утказмасликка харакат киладилар. Улар узларига нисбатан буладиган карши харакатлардан чучийдилар. Карши харакатлар уларнинг конун талабларига риоя килаетганини текшириш ва жиноий жавобгарликка тортиш учун хибсга олишдан иборат булиши мумкин. Турли миллатга мансуб аъзолардан иборат христиан гурухлар тез-тез муаммоларга дуч келадилар. Мисол учун руйхатга олишда рад жавоби еки жавобни кечиктириш еки узларининг этник узбек аъзоларига нисбатан махаллий хокимият томонидан булиши мумкин булган таъйзийиклардан хавотир олган холда уларнинг руйхатини такдим килмаслик.
Диний тамойилларни хусусий тарзда укитиш ва ота-оналари рухсатисиз вояга етмаганларга диний таълим бериш ноконунийдир. Факатгина марказий идораси руйхатдан утган гурухларгина конуний равишда диний дарсларни олиб бориши мумкин.
Узбекистонда 11 та мадраса (улардан 2 таси аеллар учун) мавжуд. Улар урта таълим муассасаси хисобланади ва барча дуневий фанларни укитади. Бундан ташкари, Тошкентдаги Ислом Институти ва Ислом Университети олий таълим муассасаси хисобланади. Вазирлар Махкамаси мадрасалар томонидан бериладиган дипломларни бошка дипломлар каторида куради. Бу билан ушбу мадраса битурувчиларини олий таълим олишлари учун имкон яратади. Мадраса ва Ислом институтидаги дарсликлар туплами талабаларнинг имом еки диний муаллим булишга каратилган. Давлат томонидан молиялаштириладиган ва ташкил этилган Ислом Университетида эса бунинг акси, талабалар динни дуневий нуктаи назарда урганадилар. Ислом Университетини битирувчилари тугридан-тугри имом була олмайдилар, баъзи бир битирувчилар имом булишлари учун мадрасанинг стандард курсини якунлашларига тугри келди.
Ушбу таълим муассасаларида тулик таълим олишдан ташкари, исломни урганувчилар учун бошка расмий диний мактаблар мавжуд эмас. Имомларнинг сонининг усиши сабабли, улар норасмий тарзда диний таълим билан шугулландилар; вахоланки, бу техник нуктаи назардан ноконунийдир, аммо махаллий хокимият купгина холатларда бунга карши конуний чоралар курмайди. Фаргона водийсининг ута диндор булган ва ахолиси зич худудларидаги 2 та мадраса биноси хукумат томонидан тиббий муассасага айлантирилгандан сунг, улар фаолияти тухтатилди.
Давлат мамлакат ичида алохида шиъа мазхаби имомларини тайерлашга йул куймайди ва бу оркали шиъа мазхабининг таълимини чеклайди, хамда четда олинган бундай таълимни тан олмайди. Бирок шиъа мазхаби имомлари сунни мазхаби учун шиъа мазхабининг фикхий масалари буйича дарслар укитиладиган мадрасаларида таълим олишади. Рус православ черковининг 2 та монастирида (бири аеллар ва бошкаси эркаклар учун) ва уларнинг бирига тегишли бир катор черковларида якшанба кунлари таълим берадиган семинария фаолият юритмокда. Бошка диний гурухлар таълимни узининг диний марказлари оркали олиб борадилар. Яхудийлар жамияти раббилар идорасига эга эмас, сабаби улар конун талаб килганидек, узларининг марказий идораларини руйхатдан утказишлари учун 8 та турли вилоятда жойлашган синагогаларига эга эмаслар; бирок, Тошкентнинг Яккасарой туманидаги яхудийлар мактаби яхудийлар маданияти буйича таълим беради.
Адлия Вазирлиги аккредитация масалаларини назорат килади. Мамлакатда фаолият курсатмокчи булган хар бир нодавлат ташкилоти (ННО) учун аккредитациядан утиши шарт. Агарда Адлия Вазирлиги, бундай ташкилотлар миссионерлик билан шугилланаетган деб шубха килса, уларга нисбатан расмий айиблар куймай туриб хам мамлакатни тарк этишларини талаб килиш хукукига эгадир. 1998 йил кучга кирга Дин тугрисидаги конун хар кандай миссионерлик фаолиятига йул куймайди.
2006 ва 2007 йиллари купгина халкаро ННОларнинг епилиши туфайли бир катор диний ташкилотлар уз фаолиятларини тухтатишга мажбур булдилар. 2006 йилнинг 6 сентябрида, Тошкент шахар суди АКШнинг Таълим ва Ривожланишдаги Хамкорлик (Partnership in Academics and Development (PAD)) ННОсининг Узбекистондаги ваколатхонаси чет эллик ходимларини миссионерликда айиблангандан сунг, унинг фаолиятига чек куйди. 2006 йилнинг 23 августида Тошкент шахар суди АКШнинг Crosslink Development International хайрия ташкилотининг махаллий булимини фаолиятини тухтатди. Адлия Вазирлиги ташкилот ходимларини мусулмонлар ва рус проваславлари орасида миссионерлик фаолиятини олиб борганликда айиблади. Америка-Яхудий Кушма Таксимлаш Кумитаси (American-Jewish Joint Distribution Committee) махаллий хамкор ташкилотларни руйхатдан утказишда маъмурий муаммоларга дуч келди. Сабаби, улар диний ташкилот эдилар. 2003 йил Вазирлар Махкамаси томондан кабул килинган карор диний ННОлар учун руйхатдан утиш талабларига узгартириш киритиб, улар фаолиятига нисбатан талабларни кучайтирди.
2006 йил июнда хукумат куйидаги халкаро ННОларнинг ходимлари миссионерликда ва бир катор конунларни бузганликда айибланганларидан сунг, уларнинг фаолиятини тухтатди: Central Asia Free Exchange (CAFE) and Global Involvement Through Education. Иккала ташкилот хам уз фаолиятлари катъий равишда инсонпарварликка каратилганини таъминладилар.
Умуман олганда, хукумат вакиллари хусусий секторда фаолият курсатаетган оддий фукароларга нисбатан динга камрок берилган. Давлат сиесати дуневий карашларга асосланган ва давлат ташкилотларида ишлайдиганлар бошкаларга нисбатан купрок назорат остидадирлар. Бундан максад дин билан давлат структуралари уртасида чегара утказишдир.
Утган йиллардан фаркли уларок, христиан динини кабул килганларга нисбатан махалла раислари томонидан агарда улар черковга боришни тухтатмасалар мозордан кабр учун жой бермасликлари тугрисида куркитишлар хакида ишончли манбалар хабар килмади.
Давлат томонидан назорат килинадиган оммавий ахборот воситалари баъзи холатларда еванглист христианларга нисбатан ижтимоий газабни таргиб килади. 2006 йилнинг 30 ноябрида ва 1 декабрида давлат телевидениеси томонидан «Мунофиклик» деб номланган хужжатли фильмни намоиш килди ва унда фукароларни евангелист христианлар, жумладан Пятидесятникчилар билан алока килмаслик хакида огохлантирди. Бу курсатувдан сунг давлат томонидан назорат килинадиган оммавий ахборот воситалари ва Интернет сахифалари ушбу мавзуга таъалукли бир катор маколаларни чоб килди.
Хукумат талабига кура, барча диний адабиетлар ДИК томонидан тасдикланиши шарт. Бирок, амалда эса бошка давлат ташкилотлари, жумладан Ички Ишлар Вазирлиги (ИИВ), Миллий Хавфсизлик Хизмати (МХХ), божхона хизмати ва милиция узлари номаъкул деб билган адабиетларни мусодара киладилар. ДИК марказий идораси руйхатдан утган диний ташкилотларнинг диний адабиетларни нашр килиш, мамлакатга олиб кириш ва таркатишни назоратни кучайтирди. Хозирда бу каби ташкилотларнинг сони 7 та: Халкаро Евангенлия Жамияти; Узбекистон Мусулмонлари Идораси; 2 та ислом маркази; рус православ, Тулик Евангенлия, баптистлар, and Рим католиклари идоралари.
Хисобат даврида, хукумат узбек тилида чоб килинадиган узларининг марказий идораларини руйхатдан утказган ва мамлакатга диний кулланмаларни олиб келиш хукукига эга булган христианларнинг адабиетлари сонини чеклаб куйди. Бундан ташкари, хукумат мамлакатга конуний йуллар билан олиб кирилган узбек тилида нашр этилган христианлар адабиетларини мусодара килди. Утган хисобот йилларида, хукумат вакиллари черков бошларига узбек тилидаги барча кулланмалар, хатто улар конуний йул билан олиб кирилган булса хам, контрабанда деб хисобланади деб айтганди. Умуман олганда, тарихий ва маданий сабабларга кура, евангелист пасторлар рус тилида маъруза киладилар. Улар томонидан килинадиган узбек тилидаги - давлат ва мусулмонларнинг асосий кисмига якин булган тилдаги - маърузаларнинг сони етарли эмас. Ушбу хисобат даврида, ДИК айрим адабиетларга рухсат берди. Улар орасида баъзи китоб ва Инжилнинг узбек тилидаги таржимасининг чекланган сондаги нусхалари. Хукумат Евангенлия Жамиятидан маълум вакт оралигида узининг нашриет, китобларни четдан олиб кириш ва таржима фаолияти борасида хисобот беришни талаб килади.
Айрим холларда давлат ноконуний йуллар билан олиб кирилган диний адабиетларни мусодара килиши ва йук килиб юбориши мумкин. 2006 йилнинг июлида божхона хизмати Чирчикдаги Иегова Гувохлари номига жунатилган 500 дона рус тилида чоб этилган Инжил нусхасини ва бошка адабиетларни тухтатиб колди. Бунга сабаб килиб, улар ДИК томонидан китобларга мухтожлик йук деган важларни келтирди. Адабиетлар мусодара килиниб омборларга жойлаштирилди. Иегова Гувохларининг китобларни Козогистонга жунатиб юбориш тугрисидаги талабларга карамай, улар омборда саклаш учун пул тулашга мажбур булдилар. Баъзи холатларда хукумат адабиетларни екиб юборади, улар орасидан руйхатдан утмаган диний жамоатлардан мусодара килинган Инжил хам булиши мумкин. Форум 18 ахборот хизматининг хабарига кура, 2006 йил 27 августда Каршидаги баптистлар черковига уюштирилган рейд натижасида, суд мусодара килинган узбек тилидаги христианлар адабиетларини ва Евангенлия нусхаларини хамда шеърлар тупламини ва куп сонли Кадимий Зоветдан олинган маколлар тупламини екиб юбориш хакида хукм чикарган.
Тошкентдаги халкаро почта булинмаси барча посилкаларни синчиклов билан текширади ва диний материаллар нусхаларни текшириш ва тасдиклаш учун ДИКка жунатади. Агарда, ДИК ушбу матералларни такик этса, почта кабул килувчига кумитанинг эътирози хакида хат жунатади. ДИК христианлар ва мусулмонлар нашрларини Узбекистон худудига олиб киришга карши чикди.
Хукумат мусулмонлар нашрларини якиндан назрат килиб туради ва мамлакат ичида чоб этиладиган хар бир нашр (китоб, китобча, компакт диск ва видео) учун рухсатнома ва уни берган манбаа номини курсатишни талаб килади. Купгина китоблар ичида «Ушбу китоб ДИКнинг рухсати билан нашр этилган» деган жумла мавжуд. Бу билан улар расмий рухсатнома бор эканлигига ишора киладилар. Умуман олганда, факатгина Узбекистон Мусулмонлари Идораси кошида фаолият курсатаетган «Мовароуннахр» нашриет уйи томонидан чоб килинган адабиетлар бу жумлани ишлатади. Шарк ва Адолат нашриет уйи томонидан чикарилган бошка кулланмалар учун ДИКнинг рухсатномаси талаб этилмайди, хатто-ки улар шариат конунлари хакида булса хам. Баъзан чет элдан келтирилган араб тилидаги нашрларни китоб сотувчиларидан харид килса булади. Конунга зидрок адабиетларни очик савдода мавжуд эмаслигига карамай, уларни топиш мумкин, аммо улар учун махсус талаб зарур. Экстремист хисобланган авторлар каламига мансуб адабиетларни саклаганлик еки ноконуний йуллар билан мамлакатга олиб келганлик еки купайтирганлик учун хибсга олиш ва жазо белгиланиши мумкин. Хукумат ХТ варакаларини катъий такик этади.
Диний эркинликларни поймол килиниши
Хукумат жиддий равишда диний эркинликларни поймол килишда давом этди. Ушбу хисобот даврида, хукуматнинг исломий экстремист гурухларга нисбатан давом эттирган компаниясининг натижасида инсон хукукларини таъминлашда бир катор жиддий конунбузарликларга йул куйилди. Ушбу компания асосан УИХ ва бошка террорист гурухларда хамда ХТ аъзоликда айибланганларга каратилди. Давом этаетган компания натижасида купгина такводор ва ноэкстремист мусулмонлар хибсга олинди. Унлаб кулга олинганлар хукук-тартибот ходимлари уларга нисбатан жисмоний кийнок кулланганини тасдикладилар. Сунги йилларда бу каби инсонларнинг сони балки бир неча мингни ташкил килса ажаб эмас.
Хукумат вакиллари купинча экстремизмда айибланганларга нисбатан йомон муносабатда буладилар, уларни кийнайдилар, урадилар ва хусусан йомон шароитдаги камераларга жойлаштирадилар. Улар одатда 7-12 йилга озодликдан махрум килинган шахсларни ташкил этади. Айрим химояланувчилар, хусусан терроризмда айибланган шахслар, 20 йилгача булган камок жазосига махкум этиладилар. ХТга бир оз алокадор шахс, яъни Куръон дарсларига катнашган ва ХТ варакалари енидан топилганлар бир неча йиллик камок жазосига махкум килинишлари мумкин.
2005 йил сентябрда вафот этган имом Шавкат Мадумаровнинг улими тафсилотлари буйича хеч кандай олга силжиш булмади. У такик этилган исломий гурухда аъзоликда айибланиб 7 йилга озодликдан махрум этилганидан сунг, камокхонада жазони уташнинг учинчи куни вафот этган. Маълумот олиш мураккаблигига карамай, инсон хукуклари химоячилар ва бошка кузатувчилар камокка махкум килинганлар куп холатларда сил ва унинг бошка турларини юктириб олиш натижасида вафот этишларини таъкидлайдилар.
2004 йил Олий Суд кийнок остида еки бошка ноконуний воситалар ердамида олинган курсатмалардан фойдаланишни такик этди. Хукумат шу давр ичида, тергов изоляторларида кийнокларга чек куйиш борасида жуда оз даражада маъмурий чоралар курди. Шундай булишига карамай, айибланувчиларга нисбатан бу каби муносабат оддий хол ва доимий булиб колмокда.
2006 йил 19 апрелида руйхатдат утмаган диний ташкилотга аъзоликда айибланган Тошкент вилоятининг Янгийул шахрида яшовчи 8 нафар фукарога нисбатан чикарилган хукм хакида хеч кандай тафсилотлар йук. Улар суд жараенида узларига нисбатан кийнок кулланганликлари тугрисида гувохлик бергандилар. Бундан ташкари, 2005 йил апрелда диний экстремизмда айибланиб 6-13 йилга озодликдан махрум этилган 6 нафар шахснинг такдири тугрисида хам хеч кандай маълумот йук. Уларнинг сузларига караганда, хукук-тартибот ходимлари курсатма олиш максадида уларга нисбатан кийнок куллаган.
Куйидаги жиноий ишлар буйича хам хеч кандай олга силжиш кузатилмади: 2005 йил февралда 2 нафар суфий мусулмонлар камокка махкум килинди. Вахоланки, уларнинг сузларига кура, хукумат вакиллари уларга ХТ варакаларини ташлаб куйган ва кийнаган; 23 нафар экстремизмда айибланиб 2004 йил 24 октябрда хукм укилган шахсларнинг курсатмалари милиция томонидан кийнок натижасида олинган; ва 2004 йил октябрда Каршидаги масжид имоми устидан кузгалган жиноий иш куриб чикилаетган вактда (адашиб 2005 ва 2006 йилларда Навоийдаги масжид имоми) деб аталганди. Унинг устига, унинг 16 нафр аъзоси узларини факатгина исломга эътикод килувчилар деб икрор булганлар.
Хукуматнинг экстремисмга карши компанияси Тошкентнинг собик имоми Обидхон Назаровни нишонга олди. 2005 йил ноябр охирларида унинг 9 нафар издошлари Козокистондан депортация килинди. Узбекистон судлари уларни суд килди ва 7 нафарини исломий экстремизмда айиблаб уртача 6 йилга озодликдан махрум этди. Хукумат уларнинг саккизинчиси Шоирмат Шорахметовни эс-хуши заифлар даволанадиган муассасага жойлаштирди. Туккизинчиси эса Тошкентлик собик имом Рухиддин Фахруддинов 2006 йил 6 сентярда экстримизмда ва 1999 йилдаги Тошкендаги автомобилларни портлатишда айибланиб 17 йилга озодликдан махрум этилди. Милиция ходимлари суд жараенини кузатувчиларни суд залига киришга йул куймади. Имом Назаровнинг угли Хусниддин Назоровнинг 2004 йил майда изсиз йуколганидан сунг, унинг иши буйича хеч кандай олга силжиш булмади.
Олдинги хисобот даврида булган минглаб холатларда, хукумат кишиларни ХТга аъзоликда факатгина уларнинг ташки куриниши еки таквоси учун еки елгон курсатмалар билан айиблаган эди. Ушбу хисобот даврида, хукумат кариндошлари экстремизмда айибланиб озодликдан махрум булган еки бошка суд жаренларида гувох булиб иштирок этган шахсларга карши иш олиб борди. Ишончли манбааларга кура, утган йиллардаги хисобот даврида, хисобларга кура, 5,000-5,500 сиесий махбуслардан 4,500 нафари ХТда айибланиб озодликдан махрум этилган шахсларни ташкил этади.
Ушбу хисобот даврида, камида 77 киши, балки бу ракам ундан ортикрок булиши мумкин, ХТга аъзоликда айибланиб улар устидан хукм чикарилди. Купгина холатларда, кариндошлари турмада булган ва суд жараенларида химояланувчи фойдасига гувохлик берган шехсларга нисбатан кийноклар кулланганлиги ва таъкиб килинганликлари айтилади. Кузатувчилар суд жараенида иштирок этиш хукукидан махрум булганликлари сабабли, колган суд жараенлари кай тарзда утганлиги ва химояланувчилар кандай шароитда айбловларни тан олганликлари номаълум булиб колди.
2007 йил 18 апрелда Тошкент шахар жиноий ишлар буйича суд Гулнора Валижоновани ХТга аъзоликда айиблаб 6 йилга озодликдан махрум килди. Хюман Райт Ватч (Human Rights Watch) инсон хукуклари ташкилоти ва судларни кузатиб борувчи мустакил инсон хукуклари химоячилари таъкидлашича, хукумат уни ХТга аъзолигини исботлашга ишончли далил келтира олмади ва факатгина унинг оила аъзоларининг купчилиги эстремизмда айибланиб камалгани учун унга карши иш тутган.
2006 йил 25 октябрда Самарканд вилояти жиноий ишлар буйича суди 8 нафар эркакни ХТга аъзоликда айиблади ва уларнинг 3 тасини 5 йилдан 8 йилгача булган муддатга озодликдан махрум этди; колган химояланувчилар устидан шартли хукм чикарилди. Уларнинг бир нечтасининг сузларига кура, курсатмалар кийнок остида берилган ва суд жараенида кийнок хакида суз кетган. 2006 йил 22 сентябрда журналистларга ва инсон хукуклари химоячилари учун епик кечган судда Тошкент шахар суди 7 нафар эркакни ХТга аъзоликда айиблади ва уларни 10 йилдан 13 йилгача муддатга озодликдан махрум этди. Химояланувчилар куйилган айбловларга икрор булсаларда, уларнинг адвокатлари хукук тартибот органлари уларни куркитган деб айтди. 2006 йил 3 ва 11 августда Тошкент вилоятидаги судлар 2 та алохида булиб утган суд натижасида жами булиб 29 кишини ХТга аъзоликда айиблаб уларни 1 йилдан 13 йилгача булган муддатга озодликдан махрум этган. Икки алохида булиб утган суд жараенида химоячиларнинг купчилиги уларнинг курсатмалари каттик калтаклар остида берилганини таъкидлади. 2006 йил 10 августда Тошкент шахар жиноий ишлар буйича суди 5 нафар эркакни ХТга аъзоликда айиблаб 12-15 йилга озодликдан махрум этди. Очик суд жараенида химоячиларнинг бештаси хам уларга нисбатан кийнок кулланганлигини айтди. Лекин уларнинг сузлари буйича суд хеч кандай тергов ишлари олиб бормади. Ушбу 5 кишининг кариндошлари инсон хукуклари химоячиларига хукумат органлари уларни куркитганлиги ва судда эшитганларини хеч кимга айтмасликларини талаб килганини айтди.
2006 йил 20 апрелда хибсга олинган ва ХТ варакаларини таркатишда айибланган Андижонлик 6 нафар аел 2006 йил 14 августда Жиноят Кодекси моддалари остида айибланиб хар бири 5 йилдан 6 йилгача муддатга камалди.
Экстремизмда елгон айбловлар билан камалганлар сонини аниклаш мушкил иш. Бундан ташкари, уларнинг нечтаси эътикодлари учун шубха остига олинганликларини билиш хам мураккабдир. Утган йиллардаги хисобот даврида, маълумотларга кура, экстремизмда айибланиб тергов изоляторларига тушганларнинг куп кисми тахминларга асосланиб хибсга олинганди. Хукумат хонадонларда тупланиб ибодат килган шахсларни исломий ташкилотлар аъзоси еки исломий экстремизни урганаетганлар деб шубха килиш холатлари кузатилган эди.
«Вахобизм» билан айибланганлар таъкибга дуч келди. Бу таъкиблар куйидаги куринишларда булди: ишдан бушатиб юбориш, калтаклаш холатларидан тортиб то узок муддатларли камок жазосига макум килишгача. Ушбу хисобот даврида, факатгина Тошкент шахри ва Тошкент вилоятида алохида булиб утган 9 та суд жараенида камида 25 химояланувчига нисбатан «Вахобий» гурухларда алокадорлик тугрисидаги ноаник айбловлар куйилди. 2007 йил апрелда Сурхандаре вилоятидаги 6 нафар эркак Вахоби окимига аъзоликда айибланиб 3 йилдан 6 йилгача булган муддатга озодликдан махрум этилди. Ишончли манбааларга кура, химоячиларнинг курсатмалари кийноклар остида олинган. 2007 йил 14 февралда Тошкент шахар жиноий ишлар буйича суди 2 нафар аелни «Вахобизм»да айиблаб уларга жарима солди. 2006 йил 19 декабрда Тошкент шахар жиноий ишлар буйича суди Шоакмал Носирони ва Фарход Муминовни Вахобий окимига мансубликда айиблаб 6 йилдан 9 йилгача булган муддатга озодликдан махрум этди. Улар 50 нафар болалар учун лагер ташкилкилиб Куръон кироати буйича мусобака уюштирганларидан сунг хибсга олиндилар. Болаларнинг купчилигининг оталари диний экстремизмда айибланиб камок жазосини утамокда. 2006 йил 12 сентябрда Тошкент шахар жиноий ишлар буйича суди 9 нафар химояланувчини суд килди ва уларнинг 8 тасини 6 йил муддатга камок жазосига махкум килди. Уларнинг туккизинчиси 8 йилга камалди.
Хукумат Акромийлар исломий гурухида аъзоликда айибланган шахсларни махкум килишда давом этди. Диний экспертлар фикрича, Акромийлар диний харакат булиб экстремизмни эмас, балки бизнесни таргиб этадилар. 2007 йил 28 февралда Тошкент вилояти жиноий ишлар буйича суди Абдумалик Ибрагимовни Акромийлар гурухида аъзоликда айиблаб 8 йилга камади. 2006 йил 21 июлда Тошкент шахар жиноий ишлар буйича суди камида 8 киши устидан, бу ракам 45 тани ташкил килиши хам мумкин, Акромийлар гурухида аъзоликда айиблаб хукм укиди. Абдусамат Каримов 8 йилга камалди ва Илхомжон Йулдошев 5 йилга озодликдан махрум этилди. Колган химоячилар устидан чикарилган хукм хакида хеч кандай маълумот берилмади.
Ушбу хисобот даврида, хукумат биринчи бор христиан пасторига нисбатан диний фаолияти учун жиноий айблов куйди. 2007 йил 21 январда Андижон хукук-тартибот ходимлари Тулик Евангелия Пятидесятникчилар Черкови пастори Дмитрий Шестаковни хибсга олди. 2007 йил 9 мартда Андижон вилояти жиноий ишлар буйича суди уни ноконуний диний гурух тузганликда, диний нафрат уругини сочганликда ва диний экстремист адабиетларни таркатганликда айиблаб 4 йилга мехнат колониясига махкум килди. 2007 йил 25 майда Шестаков очик турдаги мехнат лагеридан Навоийдаги епик турдаги мехнат лагерига утказилди.
Акромийлар гурухи аъзолигида айибланган Ахад Зиедхожаев, Боходир Каримов ва Абдувосид Зокировлар иши буйича хеч кандай олга силжиш кузатилмади. Улар 2005 йил 25 июлда Тошкент суди томонидан диний экстремизм гурихида иштрок этганликда ва бошка жиноятларда айибланиб 15,5-16 йилга озодликдан махрум этилди. 2005 йил мартда Акромийлар гурухида аъзоликда айибланиб 8-9 йилга камалган Сирдарелик 7 нафар озик-овкат сотувчилари иши буйича хам хеч кандай силжиш кузатилмади.
Хукумат исломий миссионерлик гурухи Таблиги Жамоатни экстремист гурух деб эълон килди. 2004 йил октябрда Андижонда 11 нафар Таблиги Жамоат аъзолари 5 йилга озодликдан махрум этилди; сунги пайт укилаетган хукмларнинг асосий кисм еки купрогининг натижаси жарима, амнистия еки енгил жазо билан якун топмокда.
Ушбу хисобот даврида, манбааларнинг таъкидлашича, диний экстремизмда айибланиб камалганлар турмадаги «оддий» кишилардан алохида камераларда ушланади ва турма ходимлари уларга нисбатан йомонрок муносабатда буладилар. Озод булишларига бир оз муддат вакт колганда, улар турманинг ичида экстремист гурух тузганликда айибланиб кайтадан суд килиниб, уларнинг камок муддатлари чузилар эмиш. Утган йиллардаги хисобот даврида, маълумотларга кура, турма ходимлари исломий экстремизмда айибланганларга бемалол ибодат килишга йул куймас эканлар ва баъзи холларда Куръонга эгалик килишни такик этар эканлар. Турма мутассадилари куп холларда кунига беш вакт намоз укишни еки Рамазон ойида руза тутиш учун уз иш ва овкат ейиш жадвалларини узгартиришга рухсат бермас эканлар. Хукумат хали хануз ташкаридан келган мустакил кузатувчиларни турма ичига киришга йул куймаетганликлари туфайли, ушбу холат давом этаетибдими еки йук, буни билиш имкони булмади. Бундан ташкари, камокхонадагиларга нисбатан калтак кулланиши, ва хусусан йомон муносабат - уларни алохида ушлаш еки товба килганликлари тугрисидаги хатларга кул куйишга карши булганлиги учун дуппослаш давом этаетибдими еки йук, буларга жавоб олиш имкони берилмади.
Хукумат куп холатларда, исломий сиесий ташкилотларда аъзолик учун кидирилаетганларнинг еки шу каби фаолиятлар учун камалганларнинг оила аъзоларини таъкиб этади. Бирок бундай мустасно холатлар хам кузатилади. Ундай холатларда кариндошларининг килган жинояти - ташкилотларга боглик булишликдир.
Утган йиллардаги хисобот даврида, хукумат вакиллари аелларни исломий экстремизм айблови билан камокка олинган эркаклар ва кариндошларини озод килиш талабини куйган норозилик намоишларида катнашганликлари еки уларни ташкиллаштирганликлари учун хибсга олганлиги хакида куп хабарлар булган эди. Ушбу хисобот даврида бундай холат кузатилмади; бирок, хукумат эрлари турмаларда булган аелларга карши иш олиб борди. 2007 йил 27 апрелда Тошкент шахар жиноят ишлари буйича суди 7 еки 8 нафар аелни ХТ аъзолигида айиблаб хибсга олди ва 7 нафари устидан шартли хукм чикарди. Хюман Райтс Ватч (Human Rights Watch) инсон хукуклари ташкилоти билдирган фикрига кура, 8 нафар аел ХТ «гурухини» ташкиллаштирганликда айибланган булсалар-да, уларнинг берган гувохликларидан яккол куриниб турибди-ки улар бир бирларини танимас эканлар. Уларни бир бирлари билан боглайдиган биргина факт, бу уларнинг эрлари еки якин кишилари камокда эканлиги ва уларнинг хаммалари олдин булиб утган суд жараенларида гувох сифатида иштирок этганлар. Утган йиллардан фаркли уларок, бу сафар милиция ходимлари аелларни хакоратлаб еки румолларини ечишни буюриш холатлари кузатилмади.
Утган йиллардаги хисоботда, олинган маълумотларга кура, милиция ходимлари одамларнинг уйларига наркотик моддалари, курол ва диний варакаларни ташлаб куйиб уларни хибсга олганлар. Бундан ташкари, купчиликлари ташки куринишлари, яъни кийинишлари ва сокол куганликлари еки ибодат килганликлари учун хибсга олинганликлари хакида хабарлар булганди. Ушбу хисобот даврда, бу каби маълумотлар булмади. Бирок, бунинг сабабини аниклашга имкон булмади. Савол тугилади - бу ахвол яхшиланганликданми еки ахборот окимининг камайганлигиданми?
Олинган маълумотларга кура, хукумат вакиллари евангелист христианларни уриб кийноклар куллайди еки булмасам шундай килган жамият аъзоларини жазоламади. 2006 йил 18 декабрда Пятидесятникчилар черкови бош рохибига карши енланган безорилар томонидан амалга оширилган хужум буйича хеч ким жавобгарликка тортилмади. 2005 йил 18 декабрда баъзи маълумотларга кура кийнок килинган ва оммавий ахборот воситаларида у хакида бир неча бор кайта-кайта езилган Пятидесятникчилар черкови аъзоси масаласида хам хеч кандай олга силжиш булмади.
Руйхатдан утмаган диний ташкилотлар томондан олиб борилган хар кандай диний маросим ноконуний хисобланади. Милиция ходимлари вакти-бевакт руйхатдан утмаган евангелист гурухлар мажлис утказаетган жойларига бостириб кирди ва уларнинг аъзоларини хибсга олди. Жуда кам холатдан ташкари, хукумат уларга одатда энг кичик иш хакининг 50-100 баробарида жарима солди.
Утган йиллардаги каби, бу хисобот даврида христиан евангелистлар хисбга олинганлиги ва куп холатларда бир хафта еки ундан узокрок муддатга панжара ортида ушланганликлари хакида купгина маълумотлар олинди. Ишончли манбаанинг хабарига кура, 2007 йил 7 апрелда милиция ходимлари руйхатдан утмаган Гулистон Баптист Черковига рейд уюштириб унинг пастори Виктор Климовни диний маросим вактида хибсга олди ва уни Маъмурий Кодексининг бир нечта моддаси остида айблов куйди. 2007 йил 8 февралда Самарканд шахар милицияси Козокистон фукороси булмиш Грейтер Грейс Черкови (Greater Grace Church) пасторини хибсга олди ва уни панжара ортида 11 кун ушлади.
Жиззах видоятидаги Худонинг Севимли Пятидесятникчилар Черкови (God's Love Pentecostal Church) аъзолари 2007 йил 12 июнда Янгиобод туман суди томонидан «ноконуний» диний дарслар олиб борганликлари учун 10 кунга озодликдан махрум этилди.
Маълумотларга кура, 2007 йил 15 январда Нукус шахар милицияси Пресвитерия черкови аъзоси хусусий хонодонда диний маросим утказаетган вактида рейд утказиб 18 нафар ибодатда иштирок этаетган кишиларни хибсга олди. Хукумат уларнинг купчилигини Маъмурий Кодексни бузганлигида айиблади ва жарима солди. Хибсга олинганлардан бири Салават Серикбаев суд килинди ва диний дарсларни ноконуний олиб борганликда айибланди. 2007 йил 10 майда Нукус жиноят ишлари буйича суди Серикбаевни айибдор деб топди ва 2 йил шартли хукм чикарди. Ушбу муддатга унга синов муддати белгиланди ва чет элга чикиш такик этилди. Бундан ташкари, шу муддат ичида у ойлигининг 20 фоизини давлатга тулаб туриши талаб килинди. 2007 йил 9 апрелда иккинчи хибсга олинган шахс пастор Григорий Тенга Маъмурий Кодексни бузганлиги учун 621,000 сум жарима солинди. Бу микдор Коракалпогистон фукароси учун жуда куп хисобланади.
2006 йил 24 августда милиция ходимлари Темиз шахри якинида жойлашган Уч-Кизил кишлогидаги уйга рейдни амалга оширди ва натижада 17 нафар Мустакил Черковлар Иттифоки аъзоларини кулга олдилар. Кулга олиш вактида уларга зуравонлик ишлатилган. Уларник купчилиги 24 соат ичида озод килиндилар, аммо уларнинг 5 нафари 2006 йил 4 сентябрга кадар панжара ортида ушланганлар.
Ушбу хисобат даврида, хукумат вакиллари бир неча бор диний маросим утказилаетган жойларга рейдлар уюштириб ибодат килаетганларга, дарс бераетган укитувчиларга, миссионерлик килаетганларга еки бошка ноконуний диний фаолият курсатаетганларга жарима солди. Хукумат христиан евангелистлар гурухларга нисбатан багрикенлик курсатса-да, миссионерликка катъий такик этувчи конун кабул килди ва очикчасига мусулмонларни христианликни даъват килганларни тез-тез безовта килиб уларни хибсга олдилар ва жарима солдилар. 2007 йил 12 апрелда Бухоро вилояти мутассадилари Пятидесятниклар черковининг махаллий аъзосига нисбатан маъмурий жазо куллаб 70,000 сум жарима солди. У хеч кандай махсус маълумотга эга булмаган холда диний дарслар олиб борган. 2007 йил 12 апрел Дмитрий Шестаков рохиблик килган Андижондаги Тулик Евангенлия черковининг 2 нафар аъзосига хукук-тартибот органларига каршилик курсатганлари учун 25,200 сум жарима солинди.
Ушбу хисобот даврида, хукумат хусусан Тулик Евангенлия (Пятидесятникчидар) черковларини нишонга олдилар. Бу харакатлар утган йиллардаги харакатларнинг давоми булди. 2006 йил декабрда куп йиллардан бери руйхатдан ута олмаетган Андижондаги Пятидесятникчиларнинг Кайта Тирилиш черкови (Resurrection Pentecostal Church) пасторига «ноконуний» учрашувлар ташкил килганлиги учун 109,500 сум жарима солинди. Махаллий хокимият ва махалла раислари томонидан булган кучли босим остида Пятидесятникчиларнинг Кайта Тирилиш черкови уз фаолиятини 2007 йил июнда тухтатишга карор килди.
Ишончли манбаа хабарига кура, 2006 йил 27 декабрда Нукус шахри суди Маъмурий Кодекснинг бир катор моддаларини бузганлиги учун руйхатдан утмаган христианлар черкови пастори Максет Джаббарбергеновга 540,000 сум жарима солди. 2006 йил 25 октябрда Карши шахар суди Маъмурий Кодекснинг 240 моддасига хилоф иш юритгани туфайли Ажралган Баптистлар черковининг (Separated Baptists Church) 6 нафар аъзосига 108,000 дан 540,000 сумгача жарима солинди. Ишончли манбаалар хабарига кура, 2006 йил 7 декабрда Карши шахар суди 4 нафар аъзога Карши айбловларни бекор килди ва жарима микдорини камайтирди.
Ишончли манбаа сузига кура, хукумат Тошкентдаги Исо Масихнинг Харизматик черковининг (Jesus Christ Charismatic Church) 3 нафар аъзосига карши айбловлар бекор килинди. Улар 2006 йил апрелда болалар касалхонасида инсонпарварликни амалга оширишаетган вактда кулга олинганлигига ва бир неча кун панжара ортида ушланганлигини айтади.
Иегова Гувохлари аъзолари хам текширувларга рубаро келди ва айрим холларда улар миссионерлик айблови остида хибсга олинишлари хам мумкин эди. 2007 йил 6 июнда, Иегова Гувохларининг Самаркандаги гурухи аъзоси Дилафруз Арзиева ноконуний диний дарслар утказганлигига икрор булди ва 2 йил тарбиявий мехнат билан шугулланиш билан жазоланди. 2007 йил 14 майда Иегова Гувохларининг Самарканддаги яна бошка бир аъзоси, Ифрон Хамидов, хам худди шу модда остида айибланди ва 2 йилга мехнат лагерига махкум килинди. Суд жараенида гувохларнинг унинг фойдасига булган гувохликлари унинг жиноий ишидан олиб ташланган.
2007 йил 2 апрелда махаллий милиция ходимлари тахминан учта шахарда жойлашган 5 нафар Иегова Гувохлари аъзоларини Исонинг улимини хотирлаш куни булиб утадиган йиллик ибодат маросимини вактида безовта килишди. Хабарларга кура, Самаркандда ибодат килувчиларнинг бири милиция ходими унинг бошига ургани натижасида жарохат олди. Бу халакитлар 2006 ва 2005 йилдагиларга нисбатан унаканги жиддий эмас. Уша даврда Иегова Гувохлари вактинча камок уташ изоляторларига жойланиб, бир канчаларининг сузларига кура, каттик дуппосланганлар ва катта микдорда жарима солинганлар. Йиллик хотирлаш марсимлари булиб утаетган бир неча шахарларда уюштирилган рейдлар натижасида, яна бир канчалари киска муддат мобайнида маъмурий жихатдан вактинча ушлаб турилганлар.
Ушбу хисобот даврида, хукумат бир неча холатда диний озчиликни ташкил килган гурухларнинг аъзоларини мамлакатдан депортация килгани хакида хабарлар булди. Баъзи фикрларга кура, бунга уларнинг диний ташкилотлар билан алокаларидир. Форум 18 нинг 2007 йил июн урталарида килган хабарига кура, Узбекистонда 10 йилдан ортик яшаган Тожикистонлик Пятидесятникчилар черкови аъзоси Тожикистонга депортация килинди. У май охирларида Тошкендаги уз черкови аъзоси уйида уюштирилган учрашув вактида хибсга олинган ва депортация килингунга кадар 22 кун камокхонада ушланган. 2006 йил 11 августда Тошкент шахар ички ишлар ходимлари Бетани Баптист черкови аъзоси Иван Бычковни Россияга депортация килди. Айтишларича, ички ишлар ходимлари хеч кандай тушунтириш бермаганлар. Бычков Россия фукароси булиб Тошкент шахрида куп йиллар мобайнида яшаб келган. 2006 йил 5 сентябрда Тошкент ички ишлар ходимлари Россия фукароси Бетани Баптист черкови пастори Сергей Хрупуновнинг турмуш уртоги Виктория Хрупуновани депортация килдилар. Ахборотларга кура, Бычков билан содир этилган холат каби Хрупуновага хам хеч кандай тушунтириш берилмаган.
Динни мажбурий тарзда кабул килиш
Динни мажбурий тарзда кабул килиш ва вояга етмаган АКШ фукароларини угирлаб кетилиши еки АКШдан ноконуний жунатиб юбориш еки бундай шахсларни кайтиб АКШга жунатишга каршилик холатлари кузатилмади.
Диний эркинликларни таъминлашдаги вазиятни яхшиланиши ва ижобий узгаришлар
Хукумат 2003 йилда собик муфтий Мухаммад Содик Мухаммад Юсуфнинг турли диний мавзуда оммавий чикишларга ва Интернет оркали мулокатга киришга рухсат берди. Унинг омма орасида кенг таркалган исломий Интернет сахифаси хукумат томонидан блокировка килинмаяпти ва у омма орасида кенг таркалган ислом хакидаги радио дастурни олиб бормокда, хамда Ислом Университетида дарс бериб келмокда.
Хукумат шахарлардаги ва чекка худудлардаги кам сонли руйхатдан утмаган масжидларни кайтадан очишга рухсат берди. Бундан ташкари, давлат томонидан тайинланмаган имомлар дин идоралаарининг якиндан назорати остида уз фаолиятларини давом эттирдилар, хусусан кишлок жойларда. Маълумотларга кура, мусулмон жамоатларидаги мухит бир кадар яхшиланди. Такводор мусулмонлар назорат остига олинган мухитда уз динларига эътикод килишлари учун рухсат берилди.
Хукумат Иегова Гувохларининг харбий пацифизм хукукларини хурмат килишда давом этди. Чакирув коммисияси уларни доимий равишда хизматдан озод килиб турди. 2 апрелда Иегова Гувохлари бутун Узбекистон буйлаб утган икки йил олдиндагига нисбатан камрок босим остида Исонинг улимини хотирлаш билан боглик йиллик маросимни нишонладилар.
Хисобат даврида, хукумат мусулмон аелларнинг румол урашларига багрикенлик билан карашда давом этди. Хижоб кийганларни тез-тез Тошкент кучаларида, Фаргона водийсининг консерватив кисмларида ва бошка худудларда учратиш мумкин. ДИК аелларни эътикодлари туфайли таълим муассасаларидан чекламаслик позициясини кабул килди ва илгари укишдан хайдалган аелларга кайта тикланишга фаоллик билан ердам килди. Ушбу хисобот даврида, кучдаги аеллар румолдан кура купрок хижоб ураганлари гувохи булдик.
Протестларнинг адвокатлари жараенга еки далилларга эътироз билдирганларидан сунг, хукумат томонидан карши уларга нисбатан кузгалган ишларни тухтатилиш холатлари кузатилди. Форум 18 хабарига кура, 2007 йил мартда прокуратура ходимлари руйхатдан утган Тошкентнинг Мирзо-Улугбек туманидаги Грейс Пентакостал черковининг еш бошлиги Вячаслав Цхега карши иш кузгатди. У Маъмурий Кодекснинг бир катор моддаларини бузганликда айибланди. Бирок, Цхе милициянинг харакатлари тугрисида бир катор давлат идораларига арз килганидан сунг, унга карши кузгатилган иш тухтатилди ва милиция ходимларига хайфсан эълон килинди. 2007 йил 10 февралда, милиция ходимлари Бухоро шахри енида жойлашган Газли шахарчасидаги уйга рейд уюштиришди ва 6 нафар Пятидесядниклар черкови аъзоларини хибсга олдилар. Кейинчалик уларга куйилган айбловлар бекор килинди ва хибсга олишда иштирок этган милиция ходимларига нисбатан маъмурий жазо кулланди. 2007 йил 5 февралда Тошкент шахри Чилонзор тумани суди Пятидесядниклар черковининг 5 та аъзосига Маъмурий Кодекснинг бир катор моддаларини бузганликда куйилган айбловларни бекор килди.
III кисм. Ижтимоий тахкирлаш ва дискриминация
Умуман олганда, Узбекистон жамияти турли дин вакилларига багрикенлик билан муносабатда буладилар, лекин миссионерлик фаолиятига каршидир. Ахоли кадимдан дуневий карашларга ва бахрикенгликга асос солиб келган. Хусусан, мусулмонлар, рус православлари, Рим католиклари ва яхудийлар рахнамолари жамиятда узларига нисбатан илик муносабат хакида айтадилар. Евангелист еки Пятидесятникчилар черковлари ва этник узбек аъзолари мавжуд черковлар диний тахкирлашлардан келиб чиккан мураккабликларга рубаро келмокдалар. Христианликни кабул килган этник узбекларга тахкирлашлар ва зулм курбони булаетганликлари хакида давомий хабарлар булди.
Давлат томонидан назорат килинадиган оммавий ахборот воситалари баъзи холатларда евангелист христианларга карши булган ижтимоий газабни кузгатган холатлари кузатилди. Давлат телевидениеси томонидан 2006 йил ноябрда христиан евангелистларни коралаб чикувчи икки кисмлик хужжатли фильм намоиш этилган сунг, Тошкентдаги энг йирик Пятидесятникчилар черкови аъзолари узларига нисбатан кучли босимга ва кушниларнинг кучайган нафратига дуч келдилар. Бундан ташкари, 2006 йил 18 декабрда енланган безорилар черковнинг бош рохибини дуппослаб кетишди. Давлат томонидан назорат килинадиган айрим маколалар рус православ рохибларининг евангелистлар фаолиятини танкид килган сузларини чоб килди.
Яхудийларга карши хеч кандай тахкирлаш холатлари кузатилмади. Синагогалар фаолияти, яхуд тилини ургатиш, яхудий маданий байрамлари хеч кандай тусикларсиз амалга оширилди ва барча нашрлар ва жамият газеталари чоб килинишда давом этди. Купгина яхудийлар АКШга ва Изроилга кучиб кетишган. Бунга асосан иктисодий вазият сабаб булиши мумкин еки чет элдаги оила аъзоларига якинрок булишдир, лекин яхудийларга карши кафиятлар эмас. Тошкентда ва Самарканда яхудийлар болалар богчасида яхуд маданияти расман ургатилади. Терговлар натижасига кура, Тошкент яхудий жамияти бошлиги Авраам Ягудаевнинг 2006 йил февралдаги улимида антисемитизм харакатлари мавжуд эмас, хамда 2006 йил июнда Тошкентдаги синагога боши Давид Гуревичнинг 20 ешлик котибаси Карина Лойфер ва унинг онасининг улдирилишида яхудийларга карши кайфиятлар кузатилмаган.
Утган йилдагидан фаркли уларок, ушбу хисобот даврида, бир нафар шахсга нисбатан яхудийларга карши матнни ташкил килган ХТ варакасини таркатиш айблови куйилди. 2006 йил 10 августда хукумат Интернет сахифасида Узбекистон Республикаси Божхона Кумитаси 2 нафар Козок фукаросини ХТ гурухига мансуб китоб, журнал ва варакаларга эгалик килганликлари учун хибсга олганлигини хабар берди.
IV кисм. АКШ давлати сиесати
АКШ элчиси ва элчихонанинг бошка ходимлари инсон хукуклари ва диний эркинликларга боглик булган мухим масалаларни мухокама килиш максадида махаллий диний ташкилотлар бошликлари, инсон хукуклари химоячилари ва хукумат вакиллари билан учрашди. Вашингтондаги мутассадилар АКШнинг диний эркинликлар борасидаги хавотирларини етказиб куйиш учун бир неча бор Узбекистондаги элчихона ходимлари билан учрашди. АКШ мутассадилари Узбекистон буйлаб хизмат сафарларини уюштирдилар ва диний рахнамолар ва хукумат вакиллари билан учрашдилар. Элчихона ходимлари ДИК, диний ташкилотлар бошликлари ва инсон хукуклари химоячилари билан алокалар урнатди. Элчихона такводор мусулмонлар, христианлар еки чет эллик диний хайрия ташкилтлари булишидан катъий назар, диний гурухлар муаммога дуч келганларини эшитган захотиек, иложи булган вактда уларнинг номидан муаммони бартараф этишга аралашиб хукумат вакиллари билан мулокатга киришга ва судларда иштирок этишга интилади. АКШ дипломатлари 2007 йил 2 апрел куни Тошкентда Иегова Гувохлари диний маросимини мониториг килди. Бундан кузда тутилган максад, гурухнинг хар йили нишонланадиган Исонинг улимини хотирлаш маросимини ташкиллаштириш хукукларини таъминлашда ердам килиш эди. АКШ ва Узбекистоннинг икки томонлама алокалари сусайганига карамай, элчихона хукумат харакатларидан уз хавотирларини билдиришда давом этди.
АКШ элчиси ва элчихонанинг бошка ходимлари купгина имомлар ва дин намояндалари билан учрашувлар уюштирди. Бундан кузда тутилган максад, диний эркинликларни таъминлаш масалаларини мухокама ва мониторинг килишдан иборатдир. Диний жамиятлар аъзолари ва бошка Узбекистонда мафкурани шакллантирувчи муттассадилар доимий равишда АКШ элчихонаси кошидаги Ахборот Маркази томонидан ахборот билан таъминланиб турдилар. Элчихона вакиллари хукуматни диний эркинликларни чекламасликка ва купрок масжидларни руйхатдан утказишга чакирдилар. Вашингтонда ва Тошкентда жойлашган АКШ муттассадилари хукуматни узининг дин тугрисидаги конунларини ва руйхатдан утиш учун камида 100 та аъзодан иборат булишлик талабини куриб чикишга даъват этди. Бундан ташкари, миссионерлик фаолияти тугрисидаги конунни, диний адабиетларни мамлакатга олиб кириш коидаларини хамда хусусий диний мактаблар тугрисидаги конунни кайтадан куриб чикишга чакарди. АКШ хукуматининг фикрича, айнан шуларни амалга оширилиши еш мусулмонларнинг радикаллашувининг олдини олувчи чоралардир.
АКШ Давлат Департаменти диний багрикенликни ва диний эркинликларни таргиб этишга каратилган алмашинув ва таълим дастурларига хомийлик килади. АКШ Давлат Департаменти томонидан молиялаштирилган ва Вашингтон Университети томонидан бошкариладиган 4 йиллик солиштирув диний тадкикотлар дастури 5 та махаллий университетлар домлаларини уз хамкасабалари билан диний багрикенглик хусусида тажриба алмашинишга имкон яратди. 2006 йил АКШ элчихонси 8 нафар мусулмонлар рахнамоларидан иборат гурухни АКШга таклиф этди. Ушбу ташриф Халкаро Ташрифлар Дастурига биноан амалга оширилди; бошида улар таклифни кабул килдилар, аммо кейинчалик давлат томонидан урнатилган сиесий вазият туфайли уз ташрифларини колдирдилар. Элчихона АКШда диний эркинлик хакидаги ахборотни тез-тез таркатиб туради.
АКШ хукумати диний эркинликни асосан инсон хукуклари дастурлари оркали таргиб килади. Бирок хисобот даврида, Узбекистоннинг ННОларнинг фаолиятини тухтатилиши ушбу харакатларни жиддий тарзда мураккаблаштирди.
2006 йил 14 ноябрда АКШ Давлат Департаментининг Бош Котиби диний эркинликларни чекланганлиги туфайли Узбекистонни Халкаро Диний Эркинликлар Акти остида тузилган Алохида Хавотир Олишга Сабаб Булувчи Давлатлар руйхатига киритди.
Бу вокеадан сунг, АКШнинг Халкаро Диний Эркинликлар буйича бош элчиси уз мамлакатининг Узбекистондаги элчиси билан бир неча бор учрашди ва диний эркинлик буйича вазиятни яхшилаш хакида мулокат урнатишни мухокама килди. Хукумат таклифига биноан, 2007 йил 25 июнда бош элчи шу мулокатни амалга ошириш максадида Узбекистонга ташриф буюрди.

