Skip Navigation
Skip Left Section Navigation

Нутқлар

Ўзбекистон-Америка форуми: “Хуқуқ тартибот, инсон хуқуқлари ва хавфсизлик”, Элчи Ричард Норланд жанобларининг нутқи (03/05/2008)

 Ўзбекистон-Америка форуми:
“Хуқуқ тартибот, инсон хуқуқлари ва хавфсизлик”

“Ўлим жазосини бекор қилиш ва камокка олишда санкция бериш хукукини судларга ўтказиш – суд-хукук тизимини либерализация килишдаги мухим боскичдир” конференцияси

Бугун шу ерда сиз билан кўришиб туриш мен учун шарафдир. Янги демократиялар институти ва минтакавий сиёсат Жамгармасини бундай конференцияни ўтказиш учун хамкорликда фаолият юритаётгани билан самимий кутлайман. Очик мулокот (Open Dialogue) лойихасидан Мюша Северга, минтакавий сиёсат Жамгармасидан Сайфиддин Жўраевга хамда барча хамасбларингизга ушбу муваффакиятли тадбирни уюштиришдаги саъй-харакатлари учун катта рахмат айтишга ижозат бергайсиз. Шунингдек, барча катнашчиларга – ушбу тадбир доирасида хизмат килаётганларга, узок-якиндан келганларга, шу жумладан, АКШ вакилларига бу анжуманда иштирок этаётганлари учун чуқур миннатдорлик изхор этамиз.

Миллий хавфсизлик ва инсон хукуклари масалаларининг ўзаро алокасига каратилган бундай конференция дунёдаги исталган мамлакатда ўтказилиши мумкин, чунки булар барчамизга бирдай тааллукли масалалар бўлиб, турли мамлакатларда уларни хал этишга интилинмокда. Дунёда биронта давлат йўкки, ундаги инсон хукуклари сохасида бенуксон вазият хукм сураётган бўлса. Хар бир мамлакат эндиликда ўз максадларига эришиш йўлида террористик тактика кўллашга тайёр турган экстремистлар томонидан чикаётган тахдидлар асносида шахс эркинликларини таъминлаш йўлларини изламокда.

Мен ушбу имкониятдан фойдаланиб, шу сохадаги айрим назарий масалаларни мухокама килишни, шунингдек, баъзи амалий натижаларни кўриб чикишни лозим деб хисоблайман.

Аввал назарий масаладан бошласак. Хўш, инсон хукуклари нима, деган саволга жавоб бўладиган ягона тавсиф мавжудми? Ушбу саволга соддагина килиб, “ха” деб жавоб бериш мумкин. 1948 йилнинг 10 декабрида БМТ томонидан кабул килинган Инсон Хукуклари Умумжахон Декларацияси инсон хукуклари борасида “у барча халклар ва давлатлар амалга оширишга интилиши зарур бўлган вазифадир”, дейилади. Икинчи Жахон Урушининг дахшатларидан сўнг, Декларациянинг мукаддимасида шундай сўзлар битилган: “Одамлар сўз ва эътикод эркинлигини кўлга киритадиган, кўркув ва турли эхтиёжлардан озод бўладиган дунёни барпо этиш инсонларнинг юкори даражадаги интилишлари дея эълон килинади”. Декларациядаги 30 та моддада дунёдаги барча инсонлар эга бўлиши зарур хукук ва эркинликлар кўрсатиб ўтилади, буларга яшаш хукуки, эркинлик ва шахсий дахлсизлик хукуки, конун олдида барчанинг тенглиги, эркин харакатланиш, хар бир давлат худудида яшаш жойини танлаш ва исталган мамлакатни тарк этиш хукуки, мулкка эга бўлиш хукуки, эркин фикрлаш, эътикод ва дин эркинлиги, ифода эркинлиги, тинч намойишлар ўтказиш хукуки ва хоказолар киради.

Америка Кўшма Штатлари ва Ўзбекистон инсон хукуклари бўйича Бутунжахон Декларацияни имзолаган. Хар икки мамлакат Декларациянинг юкори андозаларига мувофик ўз тадбирларини ўтказиш мажбуриятини олган. Буларга амал килиш имкони бўлмаётган ўринларда максимал шаффофлик коидасини имкон кадар тезрок кўллаш жуда мухимдир. Бир неча йил аввал Техас штатининг Вако шахрида АКШ фукароларининг халокати билан боглик тафсилотлар маълум бўлгач, бу борада тезда текширув ўтказилиб, Конгрессни у хакда огохлантирилган ва айбдорларга тегишли жазо кўлланган.

Ижозатингиз билан яна бир нарсани кўшимча килсам: чет элда баъзан одамлар Америка ва ундаги инсон хукукларининг бузилиши тўгрисида шунчалик кўп ёмон хабарлар эшитишади, аммо мен уларга бизда яхши янгиликлар хам борлигини эслатиб ўтишни зарур деб хисоблайман. Тарихи коратанли кишиларни кул килиш билан бошланган, аёллар овоз бериш хукукига эга бўлмаган бир мамлакатда бугунги кунга келиб афро-америкалик киши ва аёл киши президентликка жиддий номзод бўлиб турибди. Кийноклар, душман жангчиларини хибсда ушлаш, ўлим жазосини кўллаш масалалари Конгресс, АКШ Олий Суди ва бутун Америка штатлари конунчилик органлари мухокамасида батафсил кўриб чикилмокда.

Энди яна назарияга кайтсак. Агар миллий хавфсизлик масаласига мурожаат килинадиган бўлса, бу ерда ягона, хамма кабул килган миллий хавфсизлик тушунчаси борми ўзи, деган савол тугилади. Албатта, бу анча мураккаб савол. Хавф тушунчаси хар бир мамлакатда турлича англашилади. Шундай бўлса-да, барча давлатлар ўз чегараларининг бехатар эканига – ташки аралашув ва ички бекарорликдан химояланганлигига ишонч хосил килмоги лозим. Хар бир давлат бошка бир мамлакат ёки бир неча мамлакат бирданига ўша давлатнинг иктисодий ёки сиёсий хаётига тахдид эта олмаслигини таъминлаш учун чора-тадбирлар кўради. Барча давлатлар учун мамлакат ичидаги тартиб ва конун устуворлигига хакикатда хам хавф тугдирадиган ноконуний хатти-харакатларни бартараф этишга интиладилар. Айрим давлатлар хатто иклим ўзгаришини миллий хавфсизликка тахдид деб хисоблайди.

Шундай килиб, саволимиз куйидагича: инсон хукуклари ва миллий хавфсизлик тушунчалари келиб чикиши жихатидан ўзаро карама-карши нарсами? Айримлар бу саволга “ха” деб жавоб кайтаради. Масалан, улар бизнинг миллий хавфсизлик манфаатимиз хукук тартибот услублари ва амалиётини интернет оркали таркатилишига имкон берадиган сўз эркинлиги билан бевосита карама-каршиликка киришади, дейишлари мумкин. Ёинки, улар “агар бизда тайёрланаётган хужум хакида биладиган, ва кўплаб бегунох одамлар хаётини саклаб колиш имкони бўлган маълумотни айтишни истамайдиган махбус бўлса, бизнинг одамларга инсоний муносабатда бўлишимиз кийин бўлиб колади-ку”, дейишлари мумкин.

Бирок, мен инсон хукуклари ва миллий хавфсизлик ўртасида фундаментал карама-каршилик бор, деб ўйламайман. Тўгри хал килишни талаб этадиган мураккаб вазиятлар хар доим бўлиб туради, аммо, менимча, миллий хавфсизлик номи остида биз фундаментал принциплардан четланишимиз лозим деган караш – бу тўгри танлов эмас. Бунга батамом карши ўларок, инсон хукуклари ва миллий хавфсизлик бир-бирини кучайтиради: одамлар ўзларини эркин намоён килиш имкониятини хис килган ерда давлатнинг кучи, асл, узок муддатли легитимлиги мустахкамланади. Давлатлар ўзларини ички ёки ташки тахдидлардан холи деб билган ерларда фукаролар инсон ютуклари уфкларини кенгайтириш имконига эга бўладилар.

Мураккаб танлов шароитида кандай йўл тутиш кераклиги хусусида карор кабул килинар экан, барчамиз хакикий хавфсизлик, конун устиворлиги ва тартиб, хар бир алохида олинган шахсни, унинг асосий хукукларини хурматлашга асосланганига эътибор каратишга мажбурмиз. Халкаро хамжамият инсонни камситиш ва унинг хукукларини бузиш нафакат нотўгри эканини, балки улар наф бермаслиги умумий фиркга келди. Аслини олганда, улар бизнинг хавфсизликни таъминлаш борасида амалга ошираётган ички ва халкаро саъй-харакатларимизни тўхтатиб турибди. Агар биз факатгина маълум бир категорияга ёки гурухга тааллукли бўлгани учун одамларни хибсга оладиган бўлсак, у холда нафакат уларга нисбатан камситиш услубини кўллаган бўламиз, балки ўзимизнинг шахсий принцип ва мажбуриятларимизни хам бузган хисобланамиз, бу холда хакикий тахдид солаётганларни топиш имкониятини кўлдан чикарамиз.

Миллий хавфсизлик ва инсон хукуклари орасидаги мувозанатни саклаш хакидаги бахс Ўзбекистонда кундан-кунга кучайиб бормокда. Ушбу анжуманнинг кўрсатишича, бу масалаларга нисбатан шаффофлилик шунга ўхшаш муаммоларни бошка мамлакатлар кандай хал килаётганига бўлган кизикиш билан биргаликда ўсиб бормокда. Шаффофлилик –  уйдирмаларни бартараф этиш ва кенг омма эътиборига реал фактларни таклиф этишнинг энг яхши усулидир. АКШ элчиси сифатида фаолият юритганим ўтган олти ой ичида мен инсон хукукларининг жиддий бузилиш холларини кўрдим, аммо мен бундай хукук бузилишларининг олдини олиш учун тизимларнинг ишончини козонишга таъсир кўрсатишга бўлган кизикишнинг ўсиб бораётгани хакида хам билиб олдим. Биз маълумотлар, жумладан, Андижон фожеаси негизи каби маълумотлар билан алмашиш истаги борлигини кўрдик, бизнинг хукуматимиз, илгаригидай, мустакил текширув давом этаётган саволларга жавоб топишга ёрдам бериши мумкин деб хисоблайди. ННТлар фаолиятига оид шубхалар билдирилганига карамасдан, маълум ННТлар инсон хукукларига амал килиш ва фукаролик жамияти барпо этишни мониторинг килишга каратилган фаолиятини янгидан бошлаши мумкинлиги аломатини кўрмокдамиз. Маълум интернет-сайтларнинг чеклови бекор килинмокда. Маълум инсон хукуклари химоячилари камокдан озод этиляпти. Биз бундай умид уйготувчи аломатлар янада кўпайиши тарафдоримиз.

Танкидчилар кўпрок прогресс лозим дейишларида асос бор, аммо баъзан улар юз кўрсата бошлаган силжиш аломатларини сезмай колишади. Энг мухими шуки, улар айрим холларда бундай ўсишга эришишда ўзаро алоканинг ролини етарлича бахолай олишмайди. Хатто энг яхши максадлардан келиб чикканда хам, бизнинг ташки сиёсатимизда ихоталашга чакирувлар кулайрок усул хисобланиши мумкин, аммо бу ердаги хукук химоячилари ва бошка кишилардан доимий равишда жойларда шуни эшитамизки, уларнинг ва Ўзбекистоннинг ташки дунё билан алокаларини камайтиришни эмас, балки кучайтиришни исташади. Улар менга аломатларини анчадан бери кузатиб келаётганимиз ўзаро ўсишни бундай муносабатларнинг натижаларидан бири деб билишларини айтишди. Менимча, ўзаро алокаларни янада чукурлаштириш умумий манфаатимизга мос равишда янада жиддий силжишга олиб келиши мумкин.

Бизнинг Ўзбекистон билан муносабатимиз катор ўзаро манфаатларни камраб олади. Биз кандай килиб Афгонистонни баркарорлаштириш, хорижий сармоядорларни жалб этиш, маданий ва илмий алмашинувни кенгайтириш бўйича маслахат-сухбатлар ўтказамиз. Бу максадларга эришиш инсон хукуклари эвазига амалга оширилмокда, деган иддаоларга карши ўларок, бу сохаларга аралашувимиз ва ундаги муваффакиятларимиз бизнинг инсон хукуклари борасидаги силжишларимиз билан мустахкам алокага киришган. Умумий маслагимиз – дунё хамжамияти билан мустахкам алока ўрнатган мустакил, ўз кучига ишонган, замонавий иктисод ва кучли жамият асосларини барпо этишда совет даври кийинчиликларини муваффакиятли енгган давлатлардан иборат Марказий Осиё маслаги устида Ўзбекистон билан хамкорликда фаолият олиб бориш пировард максадимиздир.

Ўйлаймизки, биз кузатаётган аломатлар янада ортиб боради. Миллий хавфсизлик масалалари халкаро музокаралар ва мамлакат ичидаги мулокот йўли билан хал этилади. Умид киламизки, инсониятнинг ижодкорлик салохияти бетакрор кўринишда Самарканд обидалари, Мирзо Улугбек илмий фаолияти, Алишер Навоий шеъриятида акс этгани каби, эндиликда янгидан кайта канот ёзиш имконига эга бўлади. Америка фукароси сифатида бугунги тарихий лахзаларда сиз билан биргалигимдан бехад бахтиёрман ва бу мухим масалалар бўйича биргаликда олиб бораётган ишларимизни давом эттиришни жуда-жуда истайман.

Сўзимнинг охирида бир нарсани эслатишга ижозат бергайсиз: ўтган хафта Тошкентда шоира Зулфия шарафига унинг хайкали ўрнатилди ва очилиш маросими ўтказилди. Хамид Олимжоннинг турмуш ўртоги Зулфия 20-асрнинг энг истеъдодли ижодкорларидан бири сифатида бундай эътирофга лойикдир. Хар икки ижодкорнинг кўплаб шеърлари бахор мавзусида битилган, бу йил каттик келган киш фаслининг нихоят якун топгани муносабати билан, сўзимнинг якунида Зулфиянинг куйидаги мисраларини келтиришни лозим топдим:

Салкин сахарларда, бодом гулида,
Бинафша лабида, ерларда бахор,
Кушларнинг парвози, елларнинг нози
Бахмал водийларда, кирларда бахор.

Эътиборингиз учун ташаккур.