Нутқлар
Америка Савдо Палатасининг ойлик йигинида килинган маъруза, Элчи Ричард Норланднинг нутқи (10/25/2008)
Интерконтинентал мехмонхонаси
Мен учун бу мажлисда иштирок этиш шарафдир. Мен бу ерга келишимдан аввал, АКШнинг Узбекистондаги собик элчиси Жон Пурнелл ва АКШ миссияси рахбари муовини Брэд Хэнсон элчихона Америка Савдо Палатаси билан булган алокаларга алохида эътибор билан карайди деб менга маълум килишган эди. Ушбу лавозимга тайинланиб бу ерга 13 сентябрда келганимдан бери мен палатанинг директорлар кенгаши раиси билан икки бор учрашишга муваффак булдим. Хозирда улар менга нега бундай деганларини англаб етаяпман. Америка Савдо Палатасининг президенти Дон Николсон ва унинг хамкасабалари, хамда бу ерда йигилган барча инсонлар, Америка тижоратининг юраги булмиш тадбиркорлик рухини узларида намоен киладилар. Сизнинг барчангиз Буюк Ипак Йулининг чоррахасида бизнес билан шугулланишингизни еки эндигина иш бошлашга харакат килаетганингизни хисобга олсак, биз сизга тадбиркор капиталист сифатида эмас, балки «кашфиётчи капиталист» сифатида мурожат килишимиз керак. Мен сиз килаетган ишингизга катта хурмат билан карайман ва менинг бугун айтмокчи булган асосий сузим шундан иборат: АКШ элчихонаси биз учун, ва умид киламанки сиз учун хам, ута мазмунли, ута мухим ва хузурли муносабатни давом этиш ниятида.
Мен бошка мамлакатларда фаолият курсатганимда хам, Америка Савдо Палатаси билан буладиган мулокотда булиш имкониятларини доим кадрлар эдим. Мен Афгонистонда ишлашимдан олдин Латвиянинг Рига шахрида икки йил фаолият курсатдим. У ердаги кичик лекин фаол Америка Савдо Палатаси собик Совет Иттифокининг бошка кисмларига хос масала ва муаммоларни хал этишга интилади.
Менинг Афгонистондаги сунгги икки йилим маълум сабабларга кура Америка бизнесини таргиб килишдан холи булди. Шундай булсада, баъзи бир Америка компаниялари Афгонистонда текстил ишлаб чикариш, мева етиштириш, курилиш ва транспорт сохаларида иш юритиш имкониятларини изладилар. Мен Афгонистон масаласига кейинрок кайтмокчиман, бунинг сабаби сифатида куйидагини айтиб утишнинг узи кифоя килади: фикримча, бу жуда долзарб масала ва Узбекистонда яшаб ишлаетганлар мавжуд ахволни яхшилашга узларининг кандайдир хиссаларини куша олишларини эслаб утиш бунга етарли асос була олади.
Утмишдаги, 1980 йилларнинг охирида АКШнинг Москвадаги элчихонасида хизмат жараенида орттирган тажрибам, менинг хозирги кундаги фаолиятим учун ва сиз билан хамкорликда Америка бизнесини Узбекистонга кенг жалб этишда кул келади деб уйлайман. У даврдан бери анча-мунча узгаришлар содир булди: агар сиз мендан 1990 йили Москвада, вакти келиб сиз мустакил Узбекистонда элчи буласизми деб сураганингизда, мен сизга таажжуб билан караган булардим. Бирок, барча мустамлакачилик даври уз якунига етгани каби, ушбу мустамлакачилик даври хам уз нихоясига етди, ва бугунга келиб Узбекистон халкаро хамжамиятнинг магрур ва уз урнига эга булган аъзосидир.
Бир катор Америкалик компаниялар ушбу янги мухитни кулай фурсат билиб, ундан фойдаланаетганликларидан огохман, ва бугунги кечада сизнинг бу ерда йигилиб утиришингизнинг узи Узбекистонда иш юритиш даромад келтираётганидан далолат беради. Узбекистонда фаолият курсатаетган компанияларнинг хеч бирининг номини унутиб колдирмаслик максадида, уларнинг руйхатини келтирмайман. Бирок, мисол тарикасида хар биримиз иши бароридан олиб кетишига умид килаётган, якинда очилган General Motors Узавтосаноат билан кушма корхона тузиш хакидаги келишуви. Унинг натижасида Фаргона Водийсида куп сонли янги иш жойлари ташкил этиш хамда Марказий Осие ва Россия бозорларида Chevrolet русумли автомобилларни сотиш имконияти тугилди. GM узининг номини Америка Савдо Палатасининг Тошкентдаги хурматли аъзолари руйхатига киритиб куйди деб умид киламан.
Ижозатингиз билан, АКШ ва Узбекистон алокалари хакида кенгрок тухталиб утсам. Сизнинг бошкалардан кура купрок хабарингиз бор, ушбу алокалар сунги йилларда баланд-паст кунларни бошидан кечирди. Уларнинг баъзи бир сабаблари балки гарб билан Марказий Осие давлатлари орасидаги маданий фарк мавжудлиги туфайлидир. Баъзиларига эса ислохатларни кандай килиб яхширок амалга оширишга булган фикрларнинг турлича эканлиги сабабдир. Колганларига эса, баъзи гурухлар уртасида, асосан Андижон фожеасидан кейин, узаро ишончнинг йуколиши сабаб булди.
Бир нарса яккол маълум: бир оз муддат илгари АКШ билан Узбекистон уртасидаги алокалар жуда яхши эди. Унда уларнинг хеч бири узларининг асосий тамойилларига - АКШ инсон хукукларини химояси ва Узбекистон мустакиллигининг дахлсизлиги – путур етказмаган холда узаро стратегик манфаатлари йулида хамкорлик килиб келди. Мен бу каби алокаларни яна тиклаш мумкин эканлигига ишончим комил. Бундан ташкари, мен, бундай килиш икки давлатнинг узаро манфаатига хизмат килади деб ишонаман. Ва биз бу йулда харакат киламиз. Мен шуни хам аник биламан-ки, бу бир кечада амалга ошиб колмайди. У бир канча вакт талаб этади.
Мен бу ерда хали хануз янги одамман. Шунинг учун хам шу йулдаги энг яхши йуналишни аниклашда давом этмокдаман. Шу туфайли мен сизларнинг маслахатларингизни бажонидил кабул киламан, сабаби сизларнинг айримларингиз бу сохада хакикий мутахассисга айлангансиз. Олдимизда кейинги бир неча ой ичида ечилишини талаб этаетган учта масала мавжуд деб хисоблайман. Уларни хал этишда энг яхши услубни танлашимиз керак булади.
Биринчи масала – бошлангич даражадаги узаро ишончни кайта тиклаш. Бизнинг бу ерда хеч кандай махфий максадларимиз йук. Биз урнатган алокалар ва фукоролик жамиятига курсатадиган кумагимиз факатгина бир нарсага каратилган: Узбекистон халкига ердам кулини чузиш, уларнинг ва фарзандларининг турмуш тарзларини яхшилаш.
Агарда узаро ишончни тиклашда олга силжиш булса, ва шундай хам булади деб умид киламан, унда кейинги масала – шаффофлик булади. Аник факт ва ракамларсиз, ва мамлакатда булаетган жараенлар хакикатан хам кай тарзда амалга оширилаетганини аник тушунмай туриб, бизнес вакилларининг етакчилари уртасида хеч кандай умумий тил топилмайди ва улар хеч кайси сохада фаолият курсатолмайдилар. Тарраккиет тухтаб колади. Узбекистон ушбу минтакада асосий давлатдир, ва у бозор иктисодиети билан боглик булган жараенлар натижасида келадиган ростакам синовларга бардош беришга узида куч ва ишонч топа олишига аминман. Бу йуналишдаги кенг микиесли шаффофлик давлатларимиз уртасидаги узаро англашувни янада чукурлашувига хизмат килади ва олдимизда туганок булаетган тусикларни аниклашда ва уларни енгиб утишда ердам беради. Бу каби тусиклар хаттоки мавжуд булган энг яхши халкаро алокаларда хам кузатилиши мумкин.
Каттарок ишонч ва шаффофлик барпо этилгандан сунг, биз нихоят Узбек хукумати билан сунгги учинчи масала буйича, яъни ислохатлар жараенини кучайтиришда ва Узбекистоннинг Марказий Осиеда асосий давлат булишида узининг мавжуд салохиятини тулик ишга солишида ердамимизни аямаймиз. Менга шуниси аёнки, минтакадаги энг куп сонли ахоли, энг ривожланган инфратузилмаси, малакали иш кучи хамда шарк, гарб, шимол ва жанубга бемалол чикиш имкониятлари билан хукумат минтакада иктисодий етакчиликка доир вазифаларини тулик ва ортиги билан бажара олиши мумкин. Хукумат чет эллик сармоядорларни бу жараенларда иштирок этишини хохламокда. Бизнинг вазифамиз Узбекистон мутассаддиларини бу каби сармоядорларни жалб этишдаги конунларни ижросини таъминлашга рагбатлантиришдан иборатдир. Табиий-ки, сармоядорлар уз-узларидан уларга АКШ еки Узбек хукумати вакили кел дегани билан келиб колмайдилар; улар узлари учун бундан манфаат куришлари лозим.
Хуллас, Америка ва Узбекистон алокалари келажакда баркарор ривожланади ва аста-секинлик билан яхшилашиб боради деб ишонаман. Балки вакти-бевакт баъзи бир масалаларда айрим тушунмовчиликлар еки карашлардаги кандайдир фарклар боис узулишлар булиши мумкин. Нега буларни амалга оширишимиз керак деган саволга, уйлашимча, бунинг сабабларидан бири, Узбекистоннинг минтакадаги мухим роли билан боглик. Энди мен юкорида Афгонистон хакида айтган фикримга кайтаман. Афгонистондаги демократик хукуматни, тинчликни ва тикланиш жараенини кучайтириш бутун халкаро хамжамият, ва албатта, АКШ учун энг мухим масала булиб колмокда. Афгонистондаги савдо, инвестиция жараенларини ва хусусий сектор кучайтириш хамда савдо транзитини чукурлаштириш умуман минтака ривожига ва Марказий Осиени Жанубий Осие денгиз портлари ва бозорларига чикишига ердам беради.
Уз сузимни якунлашимдан аввал, мендан олдин бу ерда элчи сифатида фаолият курсатган Жон Пурнеллга машаккатли мехнати ва миссия рахбари муовини хамда узок вакт мобайнида элчи вазифасини бажарувчи булган Брэд Хэнсонга элчихона ва Америка Савдо Палатаси уртасидаги алокалар янада чукурлашувини ва унимли булишини таъминлагани учун уз хурматимни изхор килмокчиман. Мен яна бир бор ишонтириб айтаман-ки, Америка элчихонасининг барча имкониятларидан сиз хам бемалол фойдаланишингиз мумкин. Мен сизларнинг уз максадларимиз булмиш Узбекистон халкининг фаровонлиги ва Марказий Осие минтакаси тинчлиги йулида, кандай килиб биргаликда ишлашимиз буйича фикрларингизни интизорлик билан кутиб коламан.




